Билтен бр. 18 / Бюлетин № 18

Броjот го припремиjа:
Проф. Георги Радулов
Проф д-р Стефан Мицов
Инж. Благоj Тасев
Инж. Божидар Кирjанов
Спасе Мезенковски
Борис Сандански

СОДРЖИНА
Тивкото заминување на добриот човек
Зборникот на браќата Миладиновци
Паметници (Споменици) на безпаметието(безумието)
Коj jа фалсификува историjата на Балканот
Македонскиот jазик
Новогодишно

Броя подготвиха:
Проф. Георги Радулов
Проф д-р Стефан Мицов
Инж. Благой Тасев
Инж. Божидар Кирянов
Спасе Мезенковски
Борис Сандански

СЪДЪРЖАНИЕ
Тихото заминаване на добрия човек
Зборникот
Паметници на безпаметието
Кой фалшифицира историята на Балканите
Македонският език
Новогодишно

ТИВКОТО ЗАМИНУВАЊЕ НА ДОБРИОТ ЧОВЕК

18 01

Нè напушти Димитар Мирчев – човекот со благородна душа и големо отворено срце. Замина човекот со питоми очи и тажен поглед. Го направи тоа тивко со звуците на арии од Бах, Сараманде на Хендел и Адагио на Албинони. Беа тоа тажни мигови, чувство на голема болка, но и гордост да се оддаде почит на мојот близок пријател и голем соработник. Најпрвин, како јас го запознав Димитар Мирчев? Беше далечната 1983 година, кога во својство на секретар на републичкиот одбор за одбележување јубилеј 40 години НОМС, направив список со луѓе што треба да бидат поканети на одбележувањето на тој настан во Гевгелија. Kако поранешни младински раководители на таа листа, меѓу другите, ги ставив и Димитар Мирчев, Славко Милосавлевски, Kрсте Црвенковски и многу други поранешни младински раководители. За листата се побунија другарите од Це-Kа. Kако дознале и до ден–денес не знам, ама на дело се уверив дека кодошите секаде биле инфилтрирани, и денес да се тврди дека тогаш немало кодоши, е апсурдно. Kомунистичката врхушка направи случај од тоа, нè изрибаа мене и Мирко Трипуноски, и би по нивно. Тогаш прв пат слушнав и за „случајот Ченто“, ама никој не ти кажува конкретни детали, причини и слично, туку само последици. Тие луѓе се живи, ама како да се мртви. Фактички постојат, ама јавно ги нема никаде, за нив не смее да се зборува. Прва прилика кога отидов дома во Kочани, за тие работи го прашав, сега покојниот ми татко Георги, и тој ми раскажа сè во детали.

Kако за „случајот либерали“, така и за судбината на Ченто. Бев згрозен од тоа што го чув, што сè може да му направи човек на човек, политичар на граѓанин, комунистички раководител на член на партија.

Е, од тогаш почна мојата духовна разделба со комунизмот, т.е. „социјализмот со човечки лик“, и заврши со моето истапување од редовите на СKМ во 1988 година. Тогаш си реков дека морам да се запознаам со тие луѓе и да видам кои се, какви се. Најпрвин го запознав Славко Милосавлевски, кога тој, во една прилика (1992), престојуваше во Kочани, а година две потоа, за време на една манифестација на Европското движење на Република Македонија во Скопје, се запознав и со Димитар Мирчев. Случајот сакаше во една прилика 2000-тата, во мојата канцеларија во Управата за цивилна воздушна пловидба, по еден договорен состанок, да му раскажам на Мирчев за овие работи. Тој откако ме ислуша, најпрвин, само проговори „Извините што смо се упознали’’, а потоа и додаде „Такви беа времињата мој Сотка...јас и ден–денес се чудам како можеше да се случи тоа“. Од тогаш станавме блиски пријатели и соработници на многу проекти сè до неговото изненадно, и за мене болно, заминување од овој свет. Секогаш, ама буквално секогаш кога ќе се сретневме или разговаравме преку телефон, прво што прозборувавме беше „Извините што смо се упознали“, тој мене ме ословуваше Сотка, а јас него Профешуре. За овие работи, за либералите од 70-тите и за Ченто, многу поконкретно, многу скоро, во моите колумни што следуваат.

А сега, кој беше Димитар Мирчев? Ама гледано, пред сè, од еден поинаков ракурс – од стојалиштето и точката на гледање на обичниот човек, негов соработник и пријател. Kако прво, за мене и моето семејство тој беше Добриот човек со брадата, како што го нарекуваше мојот син Филип, кој како седумгодишно дете присуствуваше на нашите активности и настани од типот на отворање европски катчиња во различни институции или пешачење до Водно и развејување на македонското и на ЕУ-знамето на Денот на европското знаме во Македонија. Водеа подолги детски разговори, имаа закачки што доликуваат на дете и повозрасен човек, и тој дефинитивно за мене, Билјана и за Филип стана и засекогаш ќе остане Добриот човек. Второ, тој е угледен научник (уште ми е тешко за него да пишувам во минато време). Понатаму, тој е ценет универзитетски професор. Господин. Пред сè, и над сè, голем човек. Разборит човек. Истовремено и добар и праведен. Беше пример за личност кај која секогаш имаше усогласеност на здравиот разум, вредностите до кои се држеше и доблестите што го красеа. И што е најбитно од сè, во себе носеше добрина, се залагаше за праведност, бараше правда. За живот на никого не му направи штета, ниту некому нанесе зло. Поради тие доблести, колегите го почитуваа, а студентите го обожаваа. Научната, наставната и стручната дејност на професор Мирчев е евидентно богата, неоспорно стручна и докажано квалитетна. Неговиот огромен и несомнено богат научен опус го прави препознатлив автор, како во Република Македонија, така и пошироко, на меѓународен план. Неговите дела од областите социологија, политологија, меѓународни односи и дипломатија, со години се корисни алатки преку кои студентите, постдипломците и докторантите, стекнуваа знаења, стручност и специјалности, неопходни за нивниот работен ангажман во политиката, дипломатијата и науката. Во односите со луѓето беше непосреден, отворен и искрен. Секогаш подготвен да даде совет, а богами и да помогне, доколку е потребно. Притоа, секогаш, како по правило, ненаметлив. Секогаш расположен за соработка со колегите и соработниците, без исклучок достапен за секој студент, магистрант и докторант. Вреден и истраен во работата. Скромен во јавнитенастапи. Секогаш подготвен за конструктивен разговор, отворена дебата и за искрен дијалог. Во нив најсилно оружје му беа несоборливите и издржливи аргументи, јасните, точните и недвосмислените факти и, секако, веродостојните информации. Неговата професорска беседа, напишаниот збор, јавниот настап како политичар, а пред сè како дипломат, беа фундаментот на неговата комуникација. Во сите тие форми тој вметнуваше конкретен контекст, богата содржина, веродостоен фактум, јасна порака, кои секогаш беа адресирани за точно определени субјекти и објекти. Притоа јасната мисла, богатата јазична форма, издржаните аргументи, елегантниот израз и логичното заклучување му беа најсилното оружје да ја оствари својата цел – да создава приоди, да зазема и гради ставови, со кои преку чесни и благородни залагања, ќе подучува, воспитува, образова, советува, надградува.

Мој тип колумнист, есеист и полемичар. Во неговите колумни, со нему својствен стил, со изострени сетила и со канонадичен пишувачки нерв, ни ја отсликуваше стварноста во сите нејзини нијанси. Тие, неговите колумни, се полни со хумор и шеговити, но поучни примери. Kога малку подобро ќе ги проанализираме, ќе се увериме дека позади тој хумор секогаш се кријат некои општи вредности, за кои тој се залага – вистина, демократија, еднаквост, слобода, човекови права, правда, добрина, мир, толеранција, правдина, граѓанско општество. Знаеше за некои теми, настани, личности и актуелни состојби да биде полемичен до ниво на зајадливост, но никогаш не беше злобен. Ги почитуваше достоинството на секоја личност и дигнитетот на која било професија и занимање, па дури и на политичарите. На тој план и во тој контекст беше многу сериозен и одговорен. Да, кон некои од нив беше остар, но кон никого не пројави презир. Едноставно, со блага нитка на цинизам, и со својата иронија со заострен врв, тој беше само еден добронамерен критичар. На актуелната политика, на владеачката гарнитура, на млаката и некреативна опозиција, на секој неубедлив актер и партиципиент на јавната сцена во Македонија. На дело ја спроведуваше брилијантната мисла на Томас Ман дека „добрата шега настанува кога за неа ќе ја употребиме сета наша сериозност’. Од нашите бројни разговори знаев дека кога пишува се води од мислата на Ниче оти „смешно е да се зема сè така сериозно“, но и чувствував дека сите негови поенти во колумните завршуваат во вид на искри на духот што ги палат дрвцата на сознанието и кои подучуваат. Ете во тоа е сета негова едноставност на изразување и генијалност на пишување. Во дијалозите и полемиките, пак, секогаш се впушташе со шармантен говорнички пристап, при што полемизираше со ставовите и мислењата на своите собеседници. Притоа никогаш, во никоја јавна прилика не навреди ничија личност. Kога говореше и јавно настапуваше, се служеше со впечатливи примери од историјата на Македонија, Европа и пошироко, на начин што се фокусираше на позитивното. Со огромна енергија и посветеност зборуваше за светлите традиции на Илинден и за АСНОМ, и со гордост ги истакнуваше за светол пример, пример водилка. Едноставно, тој со својот стил на грчки ретор, со умешноста на римските говорници, и со поетска елеганција на еден Пол Валери, вивисекциски го испиша и запиша современиот македонски код во социологијата, политологијата, политиката, меѓународните односи и дипломатијата. Профешуре замина од овој свет. И покрај тоа што во 70-тите години од минатиот век, без причини беше навредуван како либерал, и понижен како академски граѓанин, во него немаше гнев. Без разлика што многу од тогашната владејачка комунистичка гарнитура се огрешија кон него како творец, автор и граѓанин, тој кон никој не беше огорчен. Со високо крената глава, како високо етичен научник, политичар, дипломат, и, пред сè, граѓанин, кој детски наивно веруваше во луѓето, зашто беше искрен и отворен до дното на душата, правичен и спокоен, го напушти овој не секогаш правичен и фер свет. Јас и моето семејство сме горди што бевме твои блиски пријатели и собеседници. Профешуре, почивај во мир.

Сотир Костов

ЗБОРНИКОТ НА БРАЌАТА МИЛАДИНОВЦИ ВО
    СВЕТЛИНАТА НА ЈУБИЛЕЈОТ (1861 – 2001)

Големиот Зборник на браќата Миладиновци што од 1983 година го имам во својата библиотека и сознанието дека, еве, навлегуваме во сто и четириесеттата година од неговото објавување, е добар повод да ги потсетиме читателите за текот на настанувањето на оваа „општокорисна ризница“ од македонското народно творештво. Сознанието дека фолклорот претставува една од најважните творечки традиции во секоја национална книжевност, па така и во македонската, Димитрија и Константин Миладиновци го добиле при средбата со рускиот професор од Универзитетот во Казањ, Виктор Иванович Григорович, кој во текот на 1845 година престојувал во Струга. Средбата меѓу Григорович и Димитрија кој тогаш работел како грчки учитсл во централното охридско училиште и во чија куќа мајката од Димитрија на рускиот научник му кажала две песни кои тој ги запишал, ги освестила браќата во таа смисла што го сфатиле значењето на фолклористичката работа за науката. Од писмото кое Димитрија му го упатил на Григорович на 25 февруари 1846 година, дознаваме дека Григорович успеал да го увери Димитрија во целисходноста од собирачката и запишувачката работа, така што можеме да го определиме и датумот на почетокот на нивната собирачка работа – средината на месец мај 1846 година. По враќањето од своето патување низ другите словенски земји во Прилеп, каде се зафатил со учителска работа, Димитрија, според зборовите на Рајко Жинзифов, мошне активно се зафатил со собирање на народни умотворби и со опишување на овој дел од Македонија. Сметајќи дека Константин во Москва ќе има поволни можности да издаде зборник со народни умотворби, браќата за мошне кратко време собрале обемен материјал што Константин го зел со себе кога заминал на славистички студии во Москва во 1856 година. Веднаш по Константиновото заминување Димитрија организирал мрежа од помошници со кои собирал народни умотворби во реоните на Струга, Охрид, Прилеп, Велес, Кукуш, Дојран, Костур. Собраниот материјал му го праќал на братот во Москва, но и на Александар Фјодорович Хилфердинг, руски славист и дипломат. Во Москва Константин се обидувал собраните материјали, кои и натаму му ги испраќале брат му и Рајко Жинзифов, да ги систематизира, подготвувајќи ги, всушност, за печатење. Писмата кои Константин од Москва им ги пишува на пријателите, особено на бугарскиот револуционер и поет Раковски, се особено значајни поради изразите што Константин го употребува кога зборува за себе, за своите пријатели и за собраните песни, „Ние Македончињата“ или „И јас имам многу македонски песни“, што укажува на можноста дека насловот на Зборникот во првата варијанта сосема сигурно бил „Зборник од македонски народни песни“. Дека и од Русите бил прифатен како Македонец, а не како Бугарин или Грк, сведочи и Димитриевиот близок пријател А. В. Рачински: „Неговиот успех во рускиот јазик, толку сроден со македонскиот, а и тежок за Македонецот...” Со желба да придобие симпатии и луѓе кои би му го овозможиле печатењето на Зборникот, Константин знаел да организира и читање на народни песни во Археолошкото друштво во Москва. Но, тоа очигледно не давало некои значајни резултати и Константин поради тоа, според сведоштвото на Рачински, знаел да биде многу раздразлив и незадоволен. Со желба барем нешто од собраниот материјал да биде публикувано, Константин испратил сосема мал дел од фолклористичкиот материјал и некои свои песни до студентското списание „Братски труд“ во кое под уредништво на Рајко Жинзифов и биле објавени. Средбата со хрватскиот бискуп и мецена Штросмаер била повеќе од успешна. Штросмаер поставил одредени услови, Константин ги прифатил и Зборникот излегол од печат на 24 јуни 1861 година во печатницата на Анте Јакич, Штросмаеров соработник и пријател. Во Зборникот на 538 страници голем формат се објавени 660 песни од кои 584 се изворни македонски, а 76 се бугарски. Кон нив се приложени свадбарски и годишни обичаи во Струга и Кукуш, па верувања, игри, преданија, лични народни имиња, пословици, гатанки и мал македонско–хрватски речник. Веднаш по излегувањето од печат, Зборникот е окарактеризиран како „неспоредлива драгоценост и жива органска врска со уметничката книжевност, книга од која може да се учи народниот јазик, неговата историја и неговиот дух“. Зборникот, бездруго, е невообичаено богат поетски извор, тој има улога и функција на меѓник во македонската книжевност, зашто најилустративно ја обележува подготвителната фаза која македонската книжевност ќе ја внесе во стилската формација романтизам, а која најдобро ќе ја покажат книжевните дела на Константин Миладинов, Рајко Жинзифов, Григор Прличев и Марко Цепенков. Натаму, чистотата на македонскиот јазик ќе го има својот најбогат извор токму во овој Зборник. Зборникот, како што веќе заклучивме, е почеток на македонската преродба, тој со право го заслужува атрибутот „златна книга на македонската преродба”, тој е, што е можеби најважно, виза за македонската автентичност и поетското богатство во светот. Миладиновци, како образовани фолклористи во своето време, биле свесни за позитивниот одглас на Караџиќевата собирачка дејност во европските научни и уметнички кругови, поради што и толку многу гореле од желба Зборникот да се испечати и да исплови во светот. Тие биле свесни за големото значење и за позитивниот одглас за Зборникот во европските и во јужнословенските кругови, во што не се излажале. Светот мошне позитивно реагирал на неговото присуство и останал маѓепсан од покажувањето и докажувањето на прекрасното уметничко богатство на еден сè уште недоволно познат и признат словенски етнитет: македонскиот. Хрватите, кај кои Зборникот прво се појавил, биле воодушевени од него за што сведочи и големиот број претплатници меѓу кои биле и некои од најистакнатите личности на хрватскиот народ: Ватрослав Јагиќ, Петар Прерадовиќ, Аугуст Шеноа, Антун Мажураниќ, Никола Хорват. Шеноа и Рачки се првите преведувачи на македонски песни од Зборникот, а хрватскиот печат цело време интензивно ја известувал јавноста за работата врз Зборникот и направил од Константина многу позната и почитувана личност во загрепските политички, културни и книжевни кругови. Ни Словенците не останале имуни на појавувањето на Зборникот. Претплатници биле многу истакнати научници: Карл Дежман, Јанез Блајваз, Јанез Билц, Радослав Разлаг, Орослав Цаф. Новите истражувања на познатиот македонист Драги Стефанија говорат за преведувачката работа на Штефан Коцијанчич на Зборникот од браќата Миладиновци на словенечки јазик. Преводот на Коцијанчич има 140 страници, голем формат. Од 660 песни Коцијанчич превел 290. Песните од Зборникот на браќата Миладиновци се преведени на јазик којшто е мошне близок до денешниот словенечки јазик и претставува еден од најобемните преводи на Зборникот на друг словенски јазик. Според пишувањето на Димитар Митрев, жив интерес за Зборникот покажале Чесите и Словаците. Мориц Фијалка, чешки писател и преведувач на Дикенс на чешки јазик, во книжевното списание „Бипнг” објави студија во која покажа вистинско воодушевување од поетските вредности на песните во Зборникот, оценувајќи го како „вистинско скривалиште на словенската народна поезија од кое може вечно да се црпи, а никогаш да не се исцрпи“. Јан Гебауер, чешки лингвист, обработил од јазичен аспект неколку песни од Зборникот и објавил неколку примери во „Гиппг“. Восхитеност од Зборникот покажува и чешкиот поет Јозеф Холечек, посебно воодушевен од песната Седум јунаци и Арапин, па превел неколку песни од Зборникот. Особен пиетет кон делото и трагичната смрт на Миладиновци покажал и водечкиот чешки поет Сватоплук Чех со тоа што напишал ода За браќата Миладиновци. Од Србите, прв на појавата на Зборникот реагирал Ѓорѓе Магарашевиќ во 1885 година и тоа со текстот Најстарите српски народни песни споредени со бугарските во кој покажува дека ја познава дејноста на браќата во многу тешки околности и нивните врски со бискупот Штросмаер. Магарашевиќ се осврнал на Зборникот од браќата Миладиновци и во студијата Најстарите српски песни (Стражилово, 1885, бр. 18) каде што особено внимание посветил на споредбата меѓу песната Светци благо делат и една песна која се наоѓа во Зборникот на браќата Миладиновци – Леѓенски христијани. И западните слависти покажале, исто така, завиден интерес за делото на струшките браќа. Песни од Зборникот на браќата Миладиновци може да се најдат во изборите или приказите на фолклористички материјали од Аугуст Дозон (ChansonsPopularesBulgares, Paris, 1875), Џорџ Росен (Ви1%агѓѕсИеУоОсѕИес/ег, Гејр21§, 1878), К. Е. Франзо (ОетсИе ОѓскШп§, 1896), Џорџ Адам (Аиѕ ГгетсЈеп 2ип%еп, 1903), Роберт Морфил (Ѕ1а\<отс И1ега1иге, Гопбоп, 1883). Иако руските културни, научни и книжевни кругови одбивале да бидат издавачи на Зборникот, руските научници многу позитивно реагираат на неговото објавување. На филолозите Потебња и Халански Зборникот им послужил како драгоцен материјал при нивните дијалектолошки истражувања, Н. В. Гербељ вметнал неколку песни од Зборникот во книгата Поезијата на Словените, додека Срезњевски и Драганов со години ги користеле песните од Зборникот како мошне значаен материјал при нивните научни истражувања. Најблизок до целиот проект во неговата конечна, завршна фаза бил Бугаринот Чолаков кој на Миладинов навистина му продал стотина бугарски песни од кои Константин во Зборникот вметнал 76. Со тој чин Чолаков станал првиот Бугарин кој имал непосредна конструктивна врска со целиот проект. Константин му се заблагодарил за тој чин: „Од сите, најголема благодарност за оваа општокорисна збирка со искрена срдечност заслужи г. Чолаков кој не снабди речиси со сите песни од источните краишта...“. Од едно писмо на Чолаков дознаваме зошто на Константина му биле потребни бугарски песни: „Кога дојдов прекланската година во Загреб, покојниот мој другар Константин Миладинов ме замоли да му дадам сто песни од источните краишта на Бугарија за да може на својата збнрка да и стави наслов ‘Бугарски народни песни’. И навистина, Зборникот на браќата Миладиновци излегува во Загреб со наслов „Булгарски народни пeсни, собрани одт братви Миладиновци, Димитрји и Константина, и издани одт. Константина, вт. Загребт., вт. книгопечатницата на А. Нкича, 1861“. Поради ваквиот наслов на Зборникот, во науката и меѓу фолклористите долго време тој погрешно се сметаше за зборник на бугарски народни песни. Бугарите, бугарската наука и врвните книжевни историчари напишаа бројни монографии и трудови за браќата Миладиновци сметајќи ги за бугарски преродбеници и фолклористи. Во прилог на тоа им оделе многу работи: самиот наслов на зборникот, фактот што во процесот на своето национално осознавање Миладиновци самите се нарекувале Бугари, тоа што во времето на излегувањето на Зборникот кај другите народи немало сознание за Македонците како посебен словенски народ и слично. Впрочем, сиот јужнословенски печат во текот на 1861 тодина зборникот го нарекувал бугарски, а Миладиновци – Бугари. Се разбира дека сите вакви податоци биле мошне силни аргументи бугарската наука да ги смета за свои и за нив да пишува како за еден важен сегмент од бугарскиот културен и книжевен живот, што, пак, било во согласност со бугарскиот официјален став дека нема ни македонска држава ни македонски народ. Ако овие тврдења на бугарската политика и наука беа вистинити, тогаш не би имало никаков проблем – Миладиновци би си го нашле своето место во корпусот на бугарската книжевност, но историската стварност зборува поинаку. Науката, вистинољубивата наука, науката која работи со аргументи и која зборува во името на вистината, кажува нешто сосема друго. Македонците се народ, Македонија е држава, Македонците имаат своја историја, навистина растргната од туѓинските властодршци, отуѓена со насилни методи, историја со дупки, но постои една општомакедонска нишка која се влече од Охридската школа и богомилското движење се до појавата на Миладиновци, Мисирков, Рацин и сите оние освестени Македонци чија работа и чии дела говорат во прилог на историската вистина, а таа е дека Македонците се народ кој создал своја држава врз темелите на работата, трудот и делата, па дури и животите на оние маченици и паталци меѓу кои Миладиновци, Константин и Димитрија, имаат истакнато место. Поради тоа, не влегувајќи во никакви полемики, зашто тоа би значело џвакање на преџваканото, да кажеме јасно еднаш засекогаш: насловот на зборникот не е адекватен на содржината, тоа не е зборник на бугарски, туку на македонски песни и мал прилог од бугарски песни на кои никој со здрав памет не им го одрекува квалитетот. Насловот бил наметнат, или сугериран од Рачки и Штросмаер поради ним добропознати причини од политичка и верска проблематика. На тоа, се разбира, му одела во прилог и тезата на Рачки дека на Балканот живеат само четири словенски народи: Бугари, Срби, Хрвати и Словенци. Песните ги собирале луѓе родум од Македонија: Охрид, Струга, Прилеп, Битола; песните се собирани по македонските краишта, ги кажувале локални, домашни луѓе; јазикот на кој се изговорени е темел на идниот македонски литературен јазик. И на крајот, двајцата Миладиновци биле во завршната фаза на конечното сознание за својот изворен етнитет за што постојат бројни пишувани сведоштва. За жал, првичната верзија на зборникот не е зачувана, но сметаме оти не сме далеку од вистината ако веруваме дека зборникот уште во Москва Константин го насловил со единствениот можен наслов – зборник од македонски народни песни.

проф. Горан Калогера

ПАМЕТНИЦИ НА БЕЗПАМЕТИЕТО

Страната ни е обладана от бяс за паметници. Един след друг, един връз друг и още повече. Започваме да конкурираме една наша любима съседка, което така насели столицата си с паметници, че задръсти нормалното движение в нея.
Безобразие е в София без дебат да се вдига паметник на „най-добрия кмет” Иван Иванов. Същият, който прекръсти булевард „Евлогий Георгиев” на името на Хитлер и Мусолини.

18 02

Инициативни комитети с неописуем ентусиазъм предлагат отдавна архивирани в историята имена, които трябва да се превърнат в нови икони на българския национален дух.
Един от тези комитети е предложил паметник на обявения за „най-добър кмет на София“ инж.Иван Иванов, кметувал през периода 1940–1944 г. Медиите припомнят водопровода Рила, някои настилки и други строителни дейности, които е извършил в качеството си на кмет. Дотук добре.
Неговата изчезнала харизма, за която не си спомня никой, е също така щедро захранена с едно доста преувеличено „мъченичество“ от времето на комунизма, когато е лежал около година след Девети септември в затвора, след което е бил възстановен на работа.

Комунистическата власт го е обидила
обаче, изтъква се дебело, защото не го е поканила на откриване на проектиран от него обект. Какъв размер на паметник се полага за личност с такава биография, не се наемам да определя.
Само че съществуват важни елементи от тази биография, които инициаторите на кампанията „да потърсим най-добрия софийски кмет в светлото минало“ са решили да спестят на обществеността, която, от своя страна, не е длъжна да се занимава с исторически изследвания, за да е наясно с магариите на всяка тъй наречена историческа личност.
Такива магарии обаче не са били чужди на инж. Иван Иванов в качеството му на „най-добър кмет“. Нека разкажем за някои от тях.
Инж. Иван Иванов е инициатор един от най-големите булеварди в София (днешният „Евлоги Георгиев“) да бъде преименуван през октомври 1940 г. съответно на „Адолф Хитлер“ и „Бенито Мусолини“. Това преименуване става на датата 1 октомври 1940 г. и по този повод Иван Иванов произнася пламенна реч пред общинския съвет. В нея кметът предлага да се нарекат: „С името на великия Водач на победна Германия и Райхсканцлер г-н Адолф Хитлер – досегашния крайречен булевард „Евлогий Георгиев“ от булевард „Виктор Емануил III“ до улицата „Генерал Гурко“; на този булевард се намира германското училище и най-прекрасният кът на Столицата – Борисовата градина. С името на създателя на Италианската Империя, великия Водач на нова Италия, г-н Бенито Мусолини – досегашният крайречен булевард „Евлогий Георгиев“, от улица „Гурко“ до моста на булеварда „Фритьоф Нансен“ по цялото протежение на този булевард е възправена прекрасната Витоша планина, на чиято хубост София дължи неувяхващата си слава още от времето на древния Рим, за да бъде назован градът от римския император Константин Велики „моят Рим“.
По този повод г-н Иванов се обръща лично към Хитлер със следните слова:
„До Негово Превъзходителство Райхсканцлера Господин Адолф Хитлер, Водач на Великия Германски Райх, в Берлин.
Ваше
Превъзходителство, чрез Вашите героични усилия да изградите един нов, човечен ред в устройството на Европа, българският народ получи неоценимото съдействие да осъществи едно от своите свещени народностни права – да си възвърне в пределите на свободното Отечество

люлката на българската държава
нашата скъпа земя Добруджа. И в дните на всенародната радост от това велико за нас събитие ний се чувствуваме сърдечно задължени да изразим нашата признателност по начин да оставим свидетелство пред бъдните поколения за високото ни чувство към Вас и Вашия велик народ. Днес Столичният общински съвет обяви решението си да именува с Вашето велико име един от най-хубавите кътове на Столицата ни – крайречния булевард, гдето се намира и германското училище, и от името на съвета Ви моля да приемете с добро чувство този израз на нашата привързаност и благодарност към Вас и Вашия славен народ“.
Текст с идентично съдържание е пратен и до Мусолини. Сменено е само името и два–три факта, касаещи „националната чест“. Както се казва, коментарите са почти излишни.
Освен може би, че годината е 1940-а и макар че Германия вече е окупирала Полша и други части от Европа, макар че Кристалната нощ се е състояла, а свестните германци напускат един след друг поразената като от чума страна, от Софийското кметство се носят елейни слова към чудовищата на „новия ред“.
реди още България да се е присъединила към Хитлеровата коалиция на Тристранния пакт. Можем само да добавим, че две години по-късно Софийската община определя границите на софийското гето за евреите от София, които са

изгонени от жилищата си в центъра
(предоставено за преразпределение на Софийска община) и натикани в малкия периметър на квартала около Женския пазар. Логическа последица!
Та да се върном на паметниците. Инициаторът на идеята Вили Илков о образован човек, такава е и амбасадорката на проекта Силвия Томова, известен писател. Дали все пак е тяхна идеята бъдещият паметник на Иван Иванов да бъде поставен точно на мястото, където Адолф Хитлер и Бенито Мусолини са били събрани неразделни в София по приумица на инженера Иванов? И какво е посланието от този акт?
3ащо то поднесеното за шир потреба обяснение за някаква рилска вода е естествено водица за наивници.
Наскоро писателят Илия Троянов изказа идеята, че паметниците трябва да се съборят до един. Те не обединяват, а разделят. Тъй като това едва ли е възможно, не би било излишно поне, когато се строят, да се правят

публични дебати с участие на историци
които могат да изяснят ролята и мястото на всяка личност с претенции за роля в обществото.
Техническите умения на Иван Иванов не са дос татъчен аргумон I да му со приписва подобна роля Архитект Алберт Шппор, любимиш минисI ьр на фюрера, о построил за 12 години служба на Третия райх доста повече от инж. Иванов: негови са много от най-внушителните сгради в Берлин и в Нюрнберг. Въпреки репутацията му на блестящ архитект, той бе осъден на 20 години затвор от Нюрнбергския съд, които излежа до последния ден.
Не вярвам на някой общински съветник в Берлин или на някой германски писател да дойде наум да инициират проект за негов паметник в средата на бившата Адолф Хитлер алее. Те просто нямат българската изобретателност и въображение за подобно перфидно кощунство.

ЛЕА КОЕН

КОЙ ФАЛШИФИЦИРА ИСТОРИЯТА НА БАЛКАНИТЕ?

Продължение от брой 17

Лъжа десета. Б. Димитров не я е озаглавил “Радостта на македонците от създаването на Р. Македония”, а манипулира с “Радостта от повторно включване в Югославия”.
Вярно е, че много македонци искат независима Македония и да тръгнат към Солун, а не към Берлин. Но обърнете внимание искат Солун, а не искат обединение с България, а обединена, независима Македония. Вярно е, че честни македонски патриоти са избити със знание и по нареждане на югославски комунистически ръководители. Поклон предсветлата им памет! Но, проф. Димитров, преобладаващата част от тези жертви, както и попадналите в затворите, воюват за Македония. Това може да го видите в: Ивановски, Владо, Jануарскиот “масакр” и вистината за него. Сп. Македонско време, бр 32, маj 1997; Гашев, Ефтим, Нашата кауза, Скорjе, 1995; Ристевски, Стоjан, Судени за Македониjа (1945–1985), Охрид, 1995 и др. Сам Еф. Гашев е лежал в затворите. Знаете ли, че част от жертвите са македонски партизани. Ако тези патриоти искаха България, тя беше при тях, но те воюваха срещу нея.
Само сляп човек не би видял радостта на македонците, че най-после, през 1944 г., се е осъществила мечтата на най-свидните македонски синове – свободна Македония. Мисли като “югославските комунисти с терор и насилие ще приложат най-реакционните идеи на сръбската шовинистична политическа мисъл – идеите на Новакович, Цвиич, Белич”, са далече от истината. Ако югославските комунисти не бяха допуснали създаването на Р. Македония, сега Вие, г-н професор, нямаше да имате тема за изява, защото поне 90% от македонците в Р. Македония щяха да са сърби, така както голяма част от македонците, власите, гърците в България днес са българи; както се посърбиха голяма част от българите в Западните покрайнини. Българските „партийци” бяха едни от най-грубите и най-верни на Сталин. Те насилствено писаха македонците в България като българи. Помаците – също. Смениха им имената. Опитаха се да българизират етническите турци. Надяваме се, че всеки интелигентен човек може да направи съпоставка между политиката, провеждана от югославските и българските комунисти. А защо мълчите за македонците, тероризирани в България? Тук също има избити македонци, а и много са лежали в затворите. Защо не кажете, че както българските фашисти избиваха най-добрите македонски патриоти като Н. Вапцаров, Антон Попов, Н. Парапунов и много други, така българските комунисти, към които се числите и Вие, г-н професор, избиваха достойни македонски синове. Много честни македонци гниха по българските затвори, защото искаха независима Македония, също както своите сънародници от Вардарска и Егейска Македония. Младежи отНеврокоп (дн. Г. Делчев) започват да работят за тая цел. Още през 1945 г. за късо време са арестувани Георги Сотиров Дукимов и Тодор Атанасов Солаков. През следващата година те създават патриотична организация. На учредителното събиране в дома на Георги Иванов поп Ангелов присъстват около 15 човека [Дукимов, Г., Един живот, една идея]. Членовете на организацията работят за изясняване на населението като македонско при преброяването. Искат независима Македония или Балканска федерация, а не присъединяване на Пиринска Македония към Югославия. Започват да издават в гимназията стенвестници “Македонска мисъл” и “Илинденски лист”. Статиите са най-вече от Иван Парасков, Марин Варадев, Георги Дарев и др. Започват да събират оръжие, готови са да се жертват за Македония. Държавна сигурност (ДС), която е арестувала през 1945 г. Георги Жерев, го освобождава, но го вербува за свой агент. Той влиза в организацията и предава всичко на Костадин Кехайов (Бакото) – служител от ДС. На 20.04.1946 г. членовете на нелегалната организация са арестувани. Македонски патриот от милицията (Ангел Каратанев) предупреждава патриотите, но е късно. Милицията еблокирала града [Дукимов, цит. дело].
През пролетта на 1947 г. в Южен Пирин се появява нелегална група, водена от Иван Давков от Светиврачка (Санданска) околия. Въоръжената чета се бори за освобождение на Македония [Пелтеков, А. Тешово, 2001]. В нея се знае, че са влизали още Костадин Соколов от гр. Неврокоп (дн. Гоце Делчев) и едно момче от с. Голешово, Светиврачко. Към четата от с. Тешово се присъединяват Васил Петров Киримов, секретар на четата, Илия Савов Шушутев и Борис Ат. Кирпиев. За да се присъединят към четата, няколко затворници бягат от Неврокопския затвор. Всички те са избити, в това число и овчари от с. Тешово. На различен срок са осъдени помагачите на четата. Официално властите казват, че е разбита банда, бореща се за “независима Македония под американски протекторат”, че са хора на Иван Михайлов.
През 1948 г. в Пирин излизат Герасим Тодоров, Георги Сучев (от с. Горна Белица, Светиврачко), Крум С. Монев от с. Ощава, Светиврачко и още десетки други. Те се борят за независима Македония. Комунистическата власт хвърля срещу тях войска и милиция. Ето равносметката: осем обесени, трима живи изгорени в планината на с. Плоски, двама убити при засада, трима самоубили се (Г. Сучев, 23.03.1948 г.), четирима измъчвани до смърт за изтръгване на лъжливи признания, а след това намушквани с ножове, докато душите им излязат, един застрелян “при опит за бягство”, един умрял по време на следствието от “милувките” на следователите, осемдесет и четирима осъдени на различни срокове затвор [Монев, Крум, Македония – моята опора, с.12].
За да бъдат мразени от населението, българските власти представят борците за независима Македония като михайловисти. За съжаление този похват се използва не само в България, но и в Р. Македония. Това също дава възможност на враговете й днес да изопачават истината. М. Милотинова във филма си ги представи като борци срещу македонизма. Ако не беше останал жив Крум Солунов Монев, така и нямаше да знаем, че отрядът на Герасим Тодоров е от македонски патриоти.
След развалянето на отношенията между България и Югославия пострадват и много комунисти, македонски патриоти. Във връзка с процеса “Трайчо Костов” са осъдени Иван Масларов от Якоруда, Васил Ивановски и др. Подгонен е и Георги Мадолев, един от най-интелигентните партизани в Пир. Македония. Той е принуден, на V-тия конгрес на БКП, да си направи “самокритика” за своята промакедонска позиция. При особени обстоятелства през 1949 г. загива зам. командирът на Неврокопския партизански отряд – Благой Джугданов. Официалното обяснение на властите е, че убийството му е станало по невнимание. Но неговите близки бяха убедени, че е убит нарочно. Преобладаваше мнението, че това е станало заради македонските му възгледи. Неговият убиец по-късное генерал от Държавна сигурност.
Интересна е съдбата на Герман Петров Христов (Дамовски). Взел участие в Гражданската война в Гърция, след нея той е обявен от ГКП и БКП за титовист и е съден както в Полша, така и в България. Неговият грях е, че е отстоявал македонската си принадлежност.
В периода между 1950 и 1960 г. на много места в Пиринска Македония са създадени македонски патриотични организации. Те възникват главно в средните училища. Българските тайни служби ги разкриват. Младежите са затваряни, бити и значителна част от тях са осъдени на затвор.
Един голям македонски патриот – Павел Дувалевски от Ег. Македония – осъждан на смърт от немците като антифашист и от гръцкото кралско правителство, член на Гръцката комунистическа партия и на БКП, е затворен за три месеца от българските комунисти, без присъда само защото е носел македонска литература при завръщане от Р. Македония.
Философът Костадин Иванов Георгиев, виждайки изопачаването на фактите в българската историческа литература, решава да напише труд с работно заглавие “Върху някои аспекти на великобългарския шовинизъм”. Той е улеснен в това си начинание, защото, готвейки докторската си работа, има достъп до специалните фондове на Националната библиотека – привилегия, която по това време се дава на малцина. След известно време трудът, в чернова, е оформен, но и Държавна сигурност вече знае за него. Знае също, че Георгиев има намерение да изнесе труда си за издаване в Югославия – Р. Македония. Щатни и нещатни агенти го следят навсякъде – в библиотеката, по време на лекции и упражнения, вкъщи. Два пъти правят обиск на дома му без негово знание. Правят и официален обиск. Не могат да открият труда, но са сигурни, че го има. Георгиев е уволнен от работа, тъй като “проявява подчертан интерес по т.нар. “Македонски въпрос” и пред доносчика “Стоянов” нееднократно е застъпвал “скопската” теза за съществуването на “македонско малцинство” в България”. [Данните са взети от дело N25386 на ДС, предоставено от К. Георгиев]. Уволнена е от работа и съпругата му, която е доктор по философия и член на БКП. Семейството му остава без работа и се издържа от родителите им. И както му казват приятели: “Имал си късмет, че всичко това се случи през 1986 г., по времето на перестройката, защото ако беше по-рано, не знаем колко години щеше да гниеш в затвора”. Ще добавя, че след свалянето на тоталитарния режим в България, К. Георгиев беше върнат на работа и отново уволнен под претекст, че за него няма подходяща учебна дисциплина в университета. Това не отговаря на истината.
Значителна част от тези светли умове, за да бъдат ненавиждани от народа, бяха представяни като сръбски шпиони и Ванчомихайловисти, та днес такива като Вас, г-н професор, използват тази фалшификация за нови фалшификации. Представят македонски патриоти като борци за българщината. Прочетете по този въпрос книгите на Кр. Монев и на Георги Дукимов „Една идея, един живот”: спомени за първия македонски процес в Пиринския дял на Македония, гр. Гоце Делчев, 1999. Обърнете внимание, че тези хора се борят за независима Македония, когато според българските историци има насилствено македонизиране на българи в Македония.
С идването на “демокрацията” положението малко се промени, но гоненето на македонците продължава. Години наред полицията бие македонците, отиващи да положат цветя на гроба на нашия национален герой Яне Сандански. Има покъртителни картини. Иван Кошкодеров, македонски патриот, на младини писал стихове за Македония, но в напреднала възраст инвалид, тръгнал да положи цветя с москвича си, означен с номер за собственост на инвалид. Полицията го посреща. Изваждат го от автомобила. Инвалидът се подпира на корпуса на колата си, а полицаите удрят ли, удрят сакатия човек с палките по-главата, по гърба, където сварят. С болните си ръце горкият човек не е в състояние да предпази главата си. Едва ли има по света демократична държава, в която да се наказва жестоко поднасянето на цветя на гроба на тачен починал.
Вие да сте видели да са дали на македонец трибуна по телевизията или във вестниците да се защити, след като е бил оплют? В “демократична” България няма такова нещо.
Само човек, нямащ представа от нещата, може да твърди: “Е, има неколкостотин потомци на власи, преселили се от Егейска Македония в България, обявили се неотдавна за “македонци” и обединили се в ОМО “Илинден”. За съжаление те ще бъдат такива, докато Белград, а напоследък и Атина, плащат да бъдат “македонци”. Ето впрочем чудесен пример как една националност може да се превърне в професия”. Г-н професор, Вие сте прав, само че адресът е сгрешен. Македонският произход е професия само за онези, които се продадоха на съседните държави: „Кье ми даеш пари, кье се чинам бугарин”. Мисълта, че националната принадлежност на родените се превръща от някои в професия, е изказана от французин, преди да има Република Македония. Той е възмутен, че има македонци, които се българеят, гърчеят, сърбеят. Така че, г-н професор, в случая за Вас важи поговорката: “Едно куче, като не знае да лае, вкарва вълка в кошарата”. От около сто и двайсет години на българска ясла е зачислена една агитка, която в по-далечното минало, по поръчка на българските власти, пишеше мемоари, протести, възвания и т. п. до международни организации, правителства, видни личности, Великите сили и др. и ги „запознаваше” с положението на “българите” от Македония. Обясняваше, че са под робство и че те се борят да ги освободят. Но си стояха в София. Защото, както чудесно ги иронизира А. Лондр: “Те са естети, а по границата има мрежи от бодлива тел и ще си скъсат панталоните” [Londres, Albert. Les Comitadjis. Le Serpent a plumes. Editions, Paris,1997]. Та вместо да се борят с враговете на Македония, те избиха цвета на македонците в Пиринска Македония и македонската емиграция в България. Европейските интелектуалци разобличиха категорично тяхната демагогия, заявявайки: “от трите части на Македония най-нещастната, най-угнетената е тази, която е присъединена към България” [А. Барбюс. В защита на Македония, Виена, 1929, с.49]. Днес отново има организация, “вътрешна” и “революционна”, която ще освобождава поробените македонци. Само че не тези в Егейска Македония, а тези в Р. Македония?! Както вижда читателят, и тези “революционери” са “естети”?!
В България деклариращите се като македонци може да считате като най-достойната част от населението на Македония. Да си македонец в България никак не е лесно и само чисти хора могат да го декларират. Това се признава и от някои доблестни българи (Андрей Райчев, Андрей Пантев, в. Сега, 17 юни, 1999). Ако сред ОМО има нечестивци, това са само внедрените от българските тайни служби. Но кажете сред кой народ мекеретата са достойни хора? Вече години наред се чака македонците да направят в България нещо, което да ги компрометира. Слава Богу, досега се опазиха.
По отношение на “послеслов”-а, ще кажем, че на въпроса “ВЯРНО ЛИ Е НАПИСАНОТО в книгата на Б. Димитров”?, заявяваме: НЕ Е ВЯРНО! Надяваме се това да е станало ясно и на непредубедения читател.
На последните страници се показват документи, главно икони. Под тях пише, че надписите са на български език. Това не е вярно, надписите са на църковнославянски. Г-н професор, отидете по-северно от Македония и Вие ще видите, че и там иконите са написани на същия език. На същия език са надписите на иконите в Украйна, Русия, Беларус. Надяваме се, че не считате народите там за български? Показвате икони с лика на Св. Иван Рилски и внушавате на читателя, че македонците тачат именно него, защото е “българският национален светец”, но не показвате писмото от ХVІІІ в. на монасите от Рилския манастир до руския император, в което те казват, че пишат от Македония. В миналото и Св. Иван Рилски, и манастира с неговото име са го считали от Македония. (Св. Иван Рилски е роден над днешния гр. Сандански.) Ялова Ви е пропагандата, г-н професор. Св. Сава е сръбски светец, брат на сръбския крал и Вие го виждате също иконографисан в много църкви и манастири в Македония. Този, който има очи да гледа, ще види в същите свети места иконите на Св. Константин (римски император) и майка му, Св. Елена. Ще види, сигурно във всички македонски църкви, иконата на Св. Димитър Солунски, когото македонците са почитали като убиец (чрез ръката на Манастър) на цар Калоян и така са го иконографисали. Антибългарски пропаганден ефект има и надписът на подарената на Охридския архиепископ плащеница от император Андроник Палеолог, която Вие показвате като неоспорим факт за това, че македонците са българи. По същото време (1292 г.) България има патриарх в Търново. Ако ставаше дума за един и същи народ и за една и съща църква, Андроник Палеолог би подарил плащеницата на по-старшия в йерархията? Нищо ли не Ви смущава, громителю на македонските историци?!
Ще отбележим нещо според нас особено важно. Не ни тикайте пред очите документи от времето, когато в част от македонските църкви и училища служат хора на Българската екзархия. Тя е една руско–новобългарска пропагандна институция и нейните документи са новобългарски, а не македонски. Те нямат доказателствена стойност. Ще поясним как и защо се появява Екзархията. Русия иска да има свободен достъп до незамръзващи морета. Тя е взела от Отоманската империя Черно море, но за да стигне Средизамно море, трябва корабите й да прминават през провлаците Босфора и Дарданелите, които са османски. Ето защо след Екатерина II сред някои от нейните управляващи се появява идеята да създадат втора славянска държава на Балканите (освен Сърбия), но тя да обхваща бившата тюркска България, Тракия и Македония, от Дунав до Бяло море, но без частта между Мидия–Енос и протоците (Босфора и Дарданелите) и Мраморно море, които Русия по-късно ще вземе от Османската империя. Берлинският конгрес (1878 г.) разваля тези планове, но идеята за Санстефанска България се харесва много на новопоявилите се български националисти.
Ето оценката на Екзархията, дадена от неин служител от Македония – големия наш родолюбец Теодоси Скопски, един от най-просветените македонци на ХІХ в. В писмо до г. Дионисий (от 22.06.1891 г.) той пише: “Христос проповядваше любов между хората и за нея отиде на кръста, а ние, хората, в името на същата Христова любов и с Неговия най-свет символ – Кръстът, шириме между хората най-голяма омраза и ги потискаме духовно и национално; убеждаваме ги, че им правиме добро. Така и нашата света Екзархия, начело с Блажения екзарх Йосиф, прави всичко възможно да го убеди добрия македонски народ, че му мисли доброто, че се грижи за неговото настояще и бъдеще и че иска да го извади от тъмата на националната неосъзнатост и от него да създаде съзнателни българи. А не трябва да те убеждавам, премили брате во Христа, че светата наша Екзархия, със своята църковна и просветна дейност, извършва всъщност най-мизерната задача тук в Македония, взема името на един народ и го заменя с друго, взема му майчиния език и го заменя с чужд. Изземва му всички национални белези и ги заменя с чужди само за да осигури на своето правителство и на своите чорбаджии да си проширят търговията на чужда територия. Как ще го наречеш това, драги брате, ако не робство, по-страшно от турското? Турците вземат имота и живота на раята, но не посягат на нейния дух. Те унищожават тялото, но почитат душата. А нашата света Екзархия убива това другото, постоянното. Това ли е братско християнско отношение?”.

Дали в българската история всичко е коректно?
След пропаднето на плана на Филики етерия за създаване на Общобалканска християнска държава, Балканската интелигенция работи повече за отдалечаването на Балканските народи, за създаване на омраза между тях, отколкото за сближаването им. И когато днес в Европа има дух на взаимно разбирателство, тук, на Балканите, все ще се намери някой да ни показва колко неговата родина е била велика и как днес тя е ограбена, как законно принадлежащи й земи се владеят от други и тя е принудена да граничи със себе си. Понеже такива научни работници има във всички Балкански страни, затова всички те граничат със себе си.
Българските историци не са еталон за честно и безкористно интерпретиране на историческите факти. Ако македонските и други комшийски историци си поставят за цел да издадат книги, озаглавени “Х-те лъжи на българщината”, не биха били особено затруднени. Това може да бъде показано с няколко примера.
Лъжа първа: Славяно–българското братство и федерирането между тюрко–българите, водени от Аспарух (Испер) и седемте славянски племена на територията между Дунав и Стара планина.
Българските историци искат да ни внушат, че в основата на средновековната Българска държава лежи доброволен съюз между славяни и тюрко–българи. Като чете човек български писания, как се съюзили наричаните днес “прабългари” със славяните, как в онези жестоки времена се установили братски отношения помежду им (племена, коренно различни в езиково отношение, по физически облик и религиозни вярвания), очите му се насълзяват от умиление. Но това тюрко–славянско братство не се потвърждава от исторически факти. В хрониката на патриарх Никифор пише, че “Те (тюрко–българите) покорили славяните”, а в хрониката на Теофан Изповедник, че покорените седем славянски племена били принудени да плащат на тюрко–българите данък [Виж. ГИБИ, Т.III. С., 1960, с. 297 и 264]. Йоан Екзарх нарича българските боляри и управляващи “насилници славянски”. Киевски летописец също пише: “... рекоми Българе и седоша по Дунаеви, и насильницы словеном быша” [Державин, Н.С. История на България. Том І, с.213]. Не е известно също славяни да са заемали отговорни постове в управлението на Първата българска държава. Тюрко–българите са самовластни господари. На това мнение е и академик Бл. Ристовски, който пише, че от сериозните исторически извори не се потвърждава наличието на съюз между “турано–българите” и славяните [Ристовски, Бл., Македониjа и македонската нациjа. Скопjе, 1995]. Но ако сериозните извори не потвърждават наличието на такъв съюз, то потвърждават, че славянските племена Ободрити и Браничевци (населяващи Тимошко), по времето на хан Омуртаг се обърнали към владетеля на Франкската държава, Людовик Благочестиви, с молба да ги приеме под своята власт, за да не са под българско робство. [Виж. И. Снегаров. Християнството в България преди покръстването на княза Бориса. С., Годишник на Духовната академия, 1956, с.218]. А ето и един български документ от онова време: “Хан Омуртаг преведе войската си срещу гърците и славяните, за да свали от трона гръцкия император, ... да смаже славяните и те да не могат да се освестят, докато го има слънцето и тече река Тича” [Бешевлиев, Веселин. Към прабългарските надписи. София, Печатница “Художник”, 1927]. Как ви хармонира, читателю, установеното славяно–българско братство с надписа на хан Омуртаг? Как ви се струват твърдения в учебниците по история за българските училища като това: “България – първата славянска държава”? Могат да се приведат и други факти, потвърждаващи робското положение на славяните в Първата българска държава. При една кървава разправа, около 763 г., между тюрко–българските властващи родове, много славяни (според патриарх Никофор 208.000) напускат българската държава и с позволението на Константин V Копроним се заселват в Мала Азия, областта Витания, около р. Артана [Ташковски, Драган. Кон етногенезата на македонскиот народ, Скорjе,1973, с.37–38].
Разглежданата фалшификация не е самоцелна. На базата на нея по-нататък българските историци ще считат за българи както славяните в Източна Сърбия, Албания, Македония, Гърция, Тракия, Мала Азия и т.н., така и гагаузите в Молдова и наследниците на тюрко–татарските заселници около Волга. Мислещият човек може да се удивлява на твърдението, че “край Волга живеят 20 милиона българи”, но в днешна България има учени, които твърдят това. Съпоставете кое да е определение за нация със ситуацията: България, български народ и татарите край Волга като език, обичаи, физически облик, обща територия и т.н. и нормалният човек едва ли ще намери много общи белези, формиращи нацията. Това не пречи на бившия български президент Ж. Желев да защитава пред руските власти “българите” край Волга и да се ядосва, че руските власти ги считат за татари [Желев, Ж., В голямата политика, 1998]. Разбира се, уважаваме националните чувства на татарите край Волга и ако те се чувстват българи, нека бъдат такива.
“Славянизирайки” тюрко–българите, българските историци ще представят завоеванията на тюркските ханове като стремеж за обединяване на българското племе (?!), макар че фактите говорят друго. Хан Крум победил византийския император Никифор през 811 г. и завоювал земи на юг от Стара планина. Същата година “хан Крум опустошил Северна Македония и отвел много славяни и гърци в робство” [Энциклопедический словарь Брокгауз – Ефрон. Т.ХVIII. С. Петербург, 1896, с.416. Цит. по К. Георгиев, Филетизъм или проклятие, София, 1995].
Във връзка с казаното до тук трябва да споменем още едно хитруване в българската история – избягва се да се говори върху въпроса какво е станало със старото население на север от Стара планина. Това население – власите – преди това е било романизирано и гърцизирано и негови представители живеят и до днес по тези места. Никой не говори как това население е денационализирано в по-ново време. Как насилствено са рязани от българските власти дългите ризи, които неговите представители носят като национален белег. Как им сменят имената в официалните документи (Флориан става Цветан и т.н.)
Лъжа втора: Хомогенизирането на тюрко–българите и славяните като един народ.
Българските историци сътвориха мита за славянизация на тюрко–българите, но това не отговаря изцяло на историческата истина. Техни наследници най-вероятно са гагаузите и турците (гаджали, казълбаши и тези от Тузлука) в Североизточна България, без да се отрича известна славизация на тюрки и тюркизация на славяни. Ако човек погледне етнографската карта на Лежан от 1861 г., не може да не му направи впечатление, че цялата територия от устието на Дунав на запад до Русе и на юг до Бургас т.е. там където се настаняват тюрко–българите през VІІ в., е дадена като плътно населена с турци. Първото официално преброяване на населението на България през 1880 г. показва, че в тези региони турски говорещото население е преобладаващо, а има и места, където славофонно население въобще няма. Ето данните от това преброяване: турското население в Шуменска околия е 70 %; в Ески Джумайска – 76 %; в Осман Пазарска (Търговишка) – 87 %; в Ал. Кандарска – 90 %; в Курт Бунарска – 94 %; в Новопазарска – 71 %; в Новоселска – 75 %; в Преславска – 59 %; Тутраканска – 66 %; в Добричка – 64 %; Провадийска – 75 %; Поповска – 70 %; в Разградска – 69 %; Силистренска – 57 % и т.н. Тук не са отчетени гагаузите християни. Като такива при преброяването са се декларирали 20.000 човека. Освен това преброяването е станало след Руско–турската война от 1877–78 г., когато вълни от турско население се изселва към Турция. Ще отбележим още, че след Руско–турската война от 1828 г. голяма маса гагаузи напускат тези краища и се заселват в Бесарабия, Украйна, Узбекистан.
Трудно би могло да се намери друго обяснение за такова масово заселване на турци само в този ъгъл на Балканите. В българската историческа литература можете да намерите “обяснения” на този феномен. Един твърди, че това са турци, заселени там от Византия, и даже не се съобразява, че в посочения от него период там е Калоянова България и византийските власти не могат да заселват свои пленници. Други пък твърдят, че това са турци, заселени по време на отоманското владичество. Когато трябва да обяснят как са се появили гагаузите (говорещи турски, но изповядващи православното християнство) по тези земи, те казват, че това са турци, приели християнството. Тези автори съвсем не са наясно, че (в миналото) ако някой мюсюлманин възприеме християнството, то в съответствие с мюсюлманската традиция главата на семейството се убива, а жената и децата се продават в робство.
Иречек мисли, че гагаузите са потомци на куманите. Туркологът Д. Гаджалов, на базата на лингвистични проучвания, счита, че турците и гагаузите са турци, тъй като няма съществена разлика между техния говор и този на турците от Турция. Това твърдение обаче беше отхвърлено от руски турколози (Н. К. Димитриев, Н. А. Баскаков, Л. А. Покровская и др.).
Българските историци и етнолози от девет дерета вода докарват, за да докажат, че гагаузите и турците в Североизточна България не са потомци на тюрко–българите, защото последните са славизирани. Хубаво, но къде са отишли славизираните тюрко–българи от тези места? Как на тяхно место се заселиха турците? Защо живелият 9 години в Провадия през ХVІ в. добровничанин П. Гьоргич счита тамошните турци за остатъци от Аспаруховите българи? Защо Август Шльоцер през 1771 г. пише, че българите са тюрки, дошли на Балкана от поречието на Волга [в-к. „Народна воля”, бр.3, март 2012 г.]. Защо сред гаджалите Шкорпил намерил предания, че са дошли от другата страна на Дунав, от Русия и превзели Добруджа, Делиорман и Шуменското поле и владели този регион дълго време; след това дошли гърците, а след тях – турците. Между тях се предава, че построили крепостта Абоба (Плиска) и докарали течаща вода с водопровод? [Др.Ташковски, Кон етногенезата…, с.80]. Господа, това са факти от историческото съзнание на този народ! Те не са за пренебрегване. В интернет намерих сведение, че английският монах и философ Роджер Бейкън (1211–1294) бил писал, че българите от България говорили турски език. Той в ХІІІ век посетил тогавашна България – Мала Болгария (между Стара Планина и Дунав) и азиатска България (Голяма Болгария). В своето дело „Опус Майус“ (1268 г.) пише: „Мала Болгария е в Европа и там те (българите) говорат езика на болгарите които живеят в Голяма Болгария, която е в Азия.
В потвърждение на казаното говори и фактът, че при настаняването си на Балканите турците наричат всички останали земи тук Румелийски еялет, а отделят турски говорещите в отделна административна единица – Узиеялет [Маринов, Васил. Принос към изучаването на бита и културата на турците и гагаузите в Североизточна България, стр.30].
Има и български автори, които с научни аргументи защитават тезата за прабългарския произход на турците и гагаузите в посочения по-горе регион [Страшимир Димитров. Някои проблеми на етническите и ислямизационно–асимилаторските процеси в българските земи през ХV–ХVІІІ в.] Тази статия е включена в издаден от БАН труд “Проблеми на развитието на българската народност и нация, София, издателство на БАН, 1988. В България винаги е имало поддръжиници на това мнение. През турско такива са д-р Чомаков, Г. Кръстевич, Ив. Касабов, големият реформатор Ахмед Митхад паша. На тази база някои от тях искат съвместна турско–българска държава. По-късно тази идея се споделя от автори като братя Шкорпил, Л. Милетич, П. Оджаклиев, Г. Занетов, Н. Начов и др.
Лъжа трета: Цар Борис І покръсти македонските славяни.
Още с идването на славяните до границата на Византия християнството прониква сред тях “посредством напусналите военната ромейска служба наемни войници славяне, както и чрез завърналите се пленници, що били прекарали повече време като християне във Византия. Надгробният каменен надпис на славянина Хилбуда (починал 534 г.), войвода при Юстинияна, показва, че покойният, убит от съотечествениците му на Дунава, е бил християнин, раб Божи” [Иванов, Йордан. Северна Македония. Исторически издирвания. 1906, с.61]. Християнизирането на славяните посредством военната служба продължило и след заселването им на Балканите. По времето на Юстиниан II Риномет (685–711 г.) в императорската войска имало над 30.000 славяни. Попаднали сред войници–християни и византийска градска среда, те възприемали християнството. Завръщайки се по родните места, ставали негови проповедници [Динков, К. История на Българската църква (Четива). Редакция “Духовно възраждане”. Враца, с.26].
Припомняме, че сам апостол Павел покръства първите християни в Македония. Заселвайки се в християнска страна, славяните попаднали под мощното влияние на старите християнски центрове Солун, Филипи, Бер, Охрид, Никополис, Скопие и др. “Славянските колонисти трябвало лека–полека да приемат религията на своите съседи християне, всред които живеели; пък от друга страна, при строгите заповеди на Юстинияна против неверниците и еретиците, немислима била друга вяра пред християнската. Право е, казва императорът в своя кодекс, да се отнемат земните блага на тези, които не почитат истиннаго Бога” [Иванов, Йордан, цит. дело]. Сред новите заселници вероятно са изпращани и нарочни проповедници. Константин Багренородни съобщава, че император Ираклий (610–641 г.) изпратил сред сърбите свещеници от Рим [История Югославии. Под ред. А. Г. Бокащенина, Москва, Издательство Академии наук СССР, 1963, с.63]. Около 680–685 г., по време на солунския митрополит Йоан, християнството бързо се разпространявало сред славяните. Тогава Кирил от Кападокия, бивш учител в Дамаск и Александрия, дошъл в Македония, в Солун, и заминал за Щипско, за да проповяда християнството.
Християнизацията не е резултат само на духовния натиск над славяните – тя се дължи и на стремежа им към привилигированото положение на християните в страната. Да си християнин тогава е аналогично да си член на управляваща партия днес. Християнинът е стопроцентов ромей. Не бива да се пренебрегва и привлекателността на много по-високия културен уровен на християните; пищните им, наситени с рафинирана символика, религиозни обряди. А езическата религия на славяните нямала развит култ [Динков, К. История на Българската църква, цит. дело, с.26].
Така че по времето на княз Борис (Гоборис) славяните в Македония са били вече в голяма степен християнизирани. Вероятно читателят се пита: “А защо е тази лъжа”? За да имат македонските славяни и тези в България еднакво (общо) историческо развитие.
Лъжа четвърта: Формирането на българската народност през Средновековието.
Византологът Димитър Симеонов Ангелов твърди, че българската народност е формирана в VII,VIII, IX и X век. Това се поддържа и от други български историци и етнолози. Според тях именно през този период от време и населението на Македония станало българско. Това поражда много въпроси. Защо сърбите и румънците, които тогава са в рамките на същата държава, не станаха българи? А през турско славофонното население в Румъния е наричано сърби. Трябвa дaотбележим, че дял от Македония е бил в рамките на българската държава около 100 години. Има дялове, които са били в рамките на тюркска България само около 20–30 години, а други – които никога на са били съставна част на тази държава. Тюрко–българите намират в Македония християнизирано население. Славяногласните живеят на тази територия вече около 200 години. И те са възприели в някаква степен византийската ценностна система, обичаи, ритуали, обряди. Идват тюрко–българите. И какво носят? В началото са езичници, които говорят тюркски диалект, който е непонятен на македонското население. Не искам да засегна патриотичните чувства на българите, но не мога да не попитам какво носят тюрко–българите като цивилизаторски потенциал, съпоставен с този на Византия? Добре! И тюрките, и славяните в тюркска България стават християни, нo религиозните им ритуали се водят на гръцки. По-късно на славянски, но на какъв език? На езика на македонските славяни, узаконен като литературен език от родени македонци, византийски поданици. Къде го виждате българското? Каква е разликата между славяните във Византия и тия в тюркска България. Защо не станахме ромеи за столетия византийско владеене, а станахме българи? За да се формира народ за толкова къс период от време, е необходим голям цивилизаторски потенциал – развита материална и духовна култура, съответен език и религия. Тюрко–българите за определен период от време са добри войници. Добре! Уважение! Сваляме шапки! Но това е всичко! Друго няма!
Дали до екзархийските булгари (бугари) от Македония и екзархийските българи в Македония са едно и също нещо?
Лъжа пета: Кирил и Методий били българи (в днешния смисъл на думата).
В българската историческа литература ще намерите, че даже Горазд бил българин, макар че той е роден във Великоморавия. А писателят Слав Караславов има разказ, в който пише, че на Методий му умирали децата, защото воювал срещу своите братя българи. Тук няма да се спираме подробно на тази лъжа, тъй като тя се разглежда и по-долу.
Лъжа шеста: Ние, българите, премахнахме догмата за триезичието. Има се предвид догмата, че Свещеното писание може да се пише и чете само на еврейски, гръцки и латински. Та, внушава ни се, че тази догма била отстранена от Първото българско царство. Това можете да го прочетете писано в български книги, вестници, списания. Около 24 май, всяка година, по телевизията ще излезе мастит професор да ви го “обясни” как е станало.
Ето фактите: Византия не се е придържала към догмата за триезичието. Византийците са спомогнали Библията да се преведе на арменски, грузински, коптски и т.н.
През 862 г. Великоморавският княз Ростислав изпраща делегация, начело със сина си Светополк, при Византийския император Михаил ІІІ и патриарх Фотий, за да иска помощ срещу германо–прабългарския съюз (сключен същата година) и за организиране на богослужение на славянски език в Моравската църква, където служели главно немски свещеници. За византийските управляващи това е изгодно и те изпращат Кирил и Методий, заедно с техни ученици, да въведат богослужение на славянски. Братята се захващат за работа и в църквите на Великоморавия започва служене на славянски. От това са недоволни немските свещеници. Те обвиняват Кирил и Методий пред папата, че проповядват на не “свещен” език. За свещени от тях, са считани еврейски, гръцки и латински. Папа Адриан ІІ ги повиква в Рим, за да обяснят учението си. Те отиват, обясняват и Адриан ІІ одобрява тяхното учение.
Според Сариса Параос император (867–886) Василий І Македонец е направил много, за да накара папата да признае славянската писменост и книги за свещени. Изпраща на папата голяма войска, за да спре настъплението на арабите в Италия. Съгласява се с искането на Рим да бъде възстановен на патриаршеския престол в Константинопол сваленият от император Михаил ІІІ Йоан Граматик (Анис) (837–842). Склонява източните патриарси да признаят първенството на папата в християнския свят. След тези отстъпки от страна на Византия Адриан ІІ се съгласява да приеме Кирил и Методий и учениците им. Освещава славянската писменост и книги. Ръкополага Методий за епископ на Панония, трима ученици за свещеници и двама – за четци.
Ако тук се вижда някъде тюрко–българско участие, то е в антиморавския съюз с германците, но не и в премахването на цитираната догма.
Лъжа седма: През 971 г. Византия заграби български земи.
Ако навсякъде мерят с един и същи аршин, българските историци е разумно да си зададат въпроса: Кои земи е заграбила Византия? Та тези земи са били византийски, преди да станат тюрко–български, и е правилно да се казва: Византия възвърна суверенитета си над свои по-раншни територии. Турците владяха Балканите 500 години. Славо–българите нямаха спомен, че са имали държава и се срамуваха да се нарекат българи [Вж. Обръщението на Паисий “О, неразумни, поради что се срамиш …”] и същите историци пишат, че българите си освободили земите. Припомняме, че преди Освобождението на България считащите се за турци на нейна територия са повече от считащите се за българи [вж. Грачев, В. П. (АН СССР). Балканские владения Османской империи на рубеже ХVIII–ХIХ вв. М., Наука,1990, с.9].
Лъжа осма: Българската църква запази българщината през вековете.
Когато тюркска България пада под византийско робство, такава църква няма, а именно тогава тя е нужна да пази българщината. А след падането на Търново през 1393 г. българската църква се обръща към Константинополския патриарх Антоний ІV и императора Мануил ІІ Палеолог, да я вземат под свое покровителство. Търновският архиепископски престол е понижен до митрополитски и е зает от молдовлашкия митрополит Йеремия, грък по народност [Государства и народы Балканского полуострова, их прошедшее, настоящее и будущее и Болгарская кривда, с.8]. Обръщаме внимание на читателя, че Търновската църква не се обръща към Охридската архиепископия, която е вече църква и на Видинското царство, а към Константинополската патриаршия. А църквата на Добротич по това време е вече към Константинополската патриаршия.
Твърдението на български автори, че насилствено и против волята на българския народ църквата е подчинена на Константинопол, се опровергава от факта, че България по това време е турско владение, а Константинопол все още е Византия.
Българската църква изчезва през 1393 г. и се появява през 1870 г.. От казаното се вижда, че когато има нужда да се пази българщината, българска църква няма. По-скоро може да се твърди, че създадената (1870 г.) с усилията и за интересите на Русия, Българска екзархия утвърждава съвременния български народ. Защото дългогодишният френски консул в Солун Еспри–Мари Кузинери твърди: “Българите държат да се наричат гърци...” [Вж. Стоян Новаковић. Балканска питања. 1886–1905. Београд, 1906]. Руският историк от ХІХ век Г. Голубинский пише: “Историята на българския народ... от времето на турското иго представлява... тъжна история на ревностните усилия на така наречената висша част на този народ (тази част, която в по-просветените страни се нарича интелигенция) да отхвърли от себе си станалата празна дума българска националност и да придобие гръцка националност, или другояче казано, да прероди себе си в гърци. Не можем да кажем бързо или бавно е вървяло това прераждане, но... към 30-те години на настоящото столетие (ХІХ в.) то е било цялостно. ... Не останал буквално нито един българин, който би искал да съзнае и признава себе си за българин, а не за елин и който би желал да говори и да се моли на своя роден език, а не на гръцки” [Георгиев, К. Филетизъм или проклятие, София, 1995, с.50–51]. Това се признава и от български автори. В. Друмев пише: “И взехме ние да се учим на гръцки, да говорим по гръцки, да наричаме себе си гърци. И досега има между нас почитани българи, които се гърчеят, които хортуват... на гръцки, които мразят българите”. Тези два цитата показват, че не е имало здраво българско народностно чувство у славяно–българите като обособен народ преди образуването на съвременна България?!
Лъжа девета: Здравите корени на българщината.
Как да си обясним тези здрави корени на българщината, когато Паисий ни казва, че българите са се срамували да се наричат българи? А това явление се потвърждава и от други автори. Един от най-просветените котленци от онова време (1831 г.) Петър х.Берович, подписва докторската си дисертация в Мюнхенския университет като PetrushadziBeron, Thrax(тракиец), а не като българин [419, с.147]? Така той подписва и част от научните си трудове. Ето как М. П. Арнаудов обяснява това явление: “Тракия на класическите автори има подобър звук за научните среди на Запад, отколкото забравената България (А защо е забравена?). “Тракиец” буди поне някакви митически спомени, докато “българин” не значи нищо или подсеща за варварство и невежество” [Арнаудов, М.П. Творци на българското възраждане. Т. І, Първи възрожденци. София, Наука и изкуство, 1969., с.147]. Обърнете внимание, читателю, че това го казва виден български историк. Цитираният факт поставя още въпроси: Защо наследниците на “седем цивилизации” в оня период не се гордеят с името си?
Как да си обясним факта, че българският народ в миналото е пазил костите (мощите) на един сръбски крал, завоевател на български земи, че му е построил храм в центъра на днешната си столица и го е нарекъл “Свети Крал”? Зная, че българските историци ще намерят отговор в духа, че са пазили мощите на един християнски владетел. Но ако това е така, защо в ново време името на споменатия храм беше сменено от “Свети Крал” на “Света Неделя” и защо толкова малко хора в София и в България знаят чии мощи се пазят в храма?
Можем да подчертаем също почитта, която българите в миналото са изпитвали към Св. Константин и Елена, владетели (по-скоро създатели) на омразната, според днешните историци, Византия.
Все в тази връзка, защо в миналото в македонския фолклор имаше толкова много песни, приказки и легенди за Крали Марко, а почти нищо – за българските царе? Разбира се, има една песен: “Откога са, мила моя майко …”, но вероятно знаете, че тя е спорна. Защото в Македония тя е пята, а в Егейска Македония и сега се пее за Александър Велики.
Лъжа десета: Тежкото положение на българския народ под византийско и турско робство.
При всяка власт някои (малцинство) са благоденствали, а други са потискани. Така е било във Византия, в Османската империя, в Средновековна и в днешна България. Ако в средновековна България е било така добре, как да си обясним, че само през 924 г., при управлението на Симеон І, 25.000 човека са напуснали България и са избягали във Византия? Споменахме за други 208.000 славяни–бежанци от България. Във Византия императори, патриарси и феодали има от всички етнически групи на голямата империя. Но всички са християни. В Османската империя за периода 1453–1617 г. от 47 велики везири 30 били помохамеданчени християни или от помохамеданчени семейства, 13 били мохамедани, но не от турския етнос, и само 4 били с турски произход. Да си християнин във Византия и мюсюлманин в Отоманската империя е било нещо повече от това, да си член на БКП в тоталитарно време. В България през комунистическо време около една четвърт от населението бяха мохамедани (турци, славофонни мюсюлмани и ромимюсюлмани). Някои от тях бяха членове на БКП. Би следвало всеки четвърти министър–председател, министър, генерал и т.н. да бъде мюсюлманин. Я ми покажете поне един. В това отношение Византия и султанска Турция са били много по-демократични. По-различно е положението с македонците и власите. Представители от тези малцинства, ако се българеят, могат да получат постове във властта. Примери могат да се дадат много. България имаше един главен прокурор от известна македонска фамилия, който, ако не беше се българеел, едва ли биха го поставили на този пост. През комунистическо време имаше македонци министри и министър–председатели, но никой от тях не защитаваше македонската кауза. Имаше случай, когато в зависимост от това каква е политиката на БКП в момента по македонския въпрос, един и същи човек от македонец ставаше българин и обратно. Но имаше македонци, които държаха на своята националност и при смяна на политиката по македонския въпрос всички те биваха снемани от партийни и административни постове. А някои отиваха по затворите заради македонската им националност. Примери колкото искате. А тези, които искат, нека проверят днес, в “демократична” България, каква част от членовете и симпатизантите на ОМО “Илинден” и ОМО “Илинден” ПИРИН са безработни.
Има и исторически документи, които показват, че българите са живеели добре при султана. Те му изпращат (1876 г.) поздравителен адрес, подписан от много славо–българи, с който искат да си останат под властта на султана.
Лъжа единадесета: Родопските славофонни мохамедани най-чистите българи, съхранили българските си черти във физическия си облик и в езика.
Питаме се кога родопското население стана българско?
Средновековната българска държава през преобладаващата част от своето съществуване владее земите на север от Стара планина, включително зад Дунава, както и земите на днешна Румъния и Сърбия. Ако тогава е формиран българският народ (както твърдят български историци), защо румънците и сърбите не са българи, а българи се оказаха родопските славофонни мюсюлмани, които са били столетия в пределите на Византия и едва ли се събират няколко десетилетия в рамките на средновековната българската държава? При това духовният (асимилационният) потенциал на Византия е несравним с този на България. Да припомня също, че именно от тях хан Омуртаг иска “да смаже славяните и те да не могат да се освестят, докато го има слънцето и тече река Тича”. А в ново време те станаха най-чисти българи?! Те просто са запазили славянските си белези както по време на Византийската, така и по време на Отоманската империя.
Във връзка със славофонните мюсюлмани в новобългарски исторически писания битува още една лъжа. Когато искат да докажат, че славофонните мюсюлмани са били християни, показват, че по тези места по-рано е имало християнски черкви. В с. Якоруда (сега град) показват основите на храм от VІ в. Когато обаче искат да докажат, че македонците са българи, твърдят, че населението в Македония е покръстено по времето на княз Борис (през ХІХ в.), т.е. пишещите не се съобразяват, че от тези две твърдения едното не може да бъде вярно.
Лъжа дванайсета: Насилственото потурчване на славофонните мюсюлмани на територията на днешна България.
Можем да считаме за насилствено потурчени пленяваните християни, които са приемали исляма, за да се освободят от пленничество. Тези мюсюлмани обаче не са в Родопите или в Ловешко. Може да е упражнявано насилие от страна на потурчените спрямо християните, но основната част са се потурчили заради привилегии, или от омраза към радикалното християнство, като богомили, павликяни и др..
Анализирането на лъжата за насилственото ислямизиране на славофонното население в Родопите показва похватите на българските фалшификатори. Един пуска фалшив документ (“Летописен разказ на поп Методий Драгинов” – фалшификат на Стефан Захариев; “Исторически бележник” и др.). Други, историци, започват безкритично да ги цитират (Васил Кънчов, Марин Дринов, Петър Мутафчиев и т.н.). Трети, като Петър Петров, ги използват като основни документи, за да докажат насилствената “Асимилаторска(та) политика на турските завоеватели” (Петров, 1962). Управляващите поръчват на някой талантлив писател и той прави литературно произведение [Ан. Дончев, Време разделно, 1964.] на основата на фалшификатите. Създава въздействащи образи и картини, които се врязват в съзнанието на обикновените хора и стават част от историческото съзнание на народа. Авторът в увода, пък и в текста, цитира фалшивите документи и по този начин създава у читателя чувството за историческа достоверност. Управляващите не жалят пари и произведението се преиздава. За по-малко от 30 години (1964–1992) романът “Време разделно” има 12 издания на български и 24 издания на чужди езици. По негов сюжет се пишат драми и се правят филми (защото някои не обичат да четат, та по този начин, за два часа, и те ще научат “историческата истина”). След това никога несъществували исторически герои (епископ Висарион) ще бъдат увековечени в паметници (на площада в с. Смилян), на други (поп Методий Драгинов) ще бъде кръстено село (Драгиново) [Георгиева, Цветана, Историографски митове и литература. Антология “Везни”, специален брой, 2003 стр. 101–107].
В ново време в България много македонци, македоно–романи, власи, помаци и даже турци и гърци се побългариха заради привилегии. Но вие да виждате някъде да пише в българската историческа литература, че тези хора са станали насила българи? Нещо повече. По време на Втората световна война между фашистка Германия и нейния съюзник България има спогодба пленените от германците, като югославски и гръцки войницимакедонци, ако се декларират като българи, да бъдат освобождавани от плен. Днес това не само че не се осъжда в България като насилие над македонците, но шовинисти го използват като доказателство, че македонците винаги са се чувствали българи! Мюсюлманизираните турски пленници са потурчени насила, а македонците, немски и италиански пленници, декларирали се като българи, “свободно” са изявили своята национална принадлежност?! Наука, чоджум! Академична наука!?
Лъжа тринайста: Възрожденският патриотизъм, възрожденска самоотверженост, възрожденска чистота на помислите.
За кой възрожденски патриотизъм става дума? За общобалканския ли, който се водеше от Филики етерия и от днешите български земи участваха Атанас Богориди, Никола Хаджиилиев, Сава поп Петров, Стоян (Индже войвода) и др., или за водения от Г. Раковски, В. Левски и т. н.?
Част от славобългарските възрожденци са със съмнителни достойнства. Да вземем Петко Славейков. Я разкажете на българските ученици, че католическата пропаганда, поддържана от Австрия, Франция и полските емигранти в Турция, регистрира значителни успехи през периода 1860/61 г. Българинът Йосиф Соколски е ръкоположен (2.04.1861 г.) от папата за Български епископ и Папски наместник. Всички неприятели на Русия (поляци, западноевропейци, турци) се радвали, че славяните в Турция стават католици и Русия ще изгуби своето влияние сред тях. По ходатайство на Чайковски (Садък паша) в Цариград и княз Чарторийски в Париж (и двамата поляциемигранти, участници във въстанието (1830 г.) на полския народ срещу руското владичество), Наполеон III подарил на новата църква 10 златни и 10 сребърни потири. Русите виждат, че губят позиция на Балканите. Тогава, по поръчение на руския посланик в Цариград Лобанов–Ростовски, Славейков, познат на Соколски, отива при него и го лъже, че целият български народ приема унията и го избират за Патриарх. 30 души представители са дошли от България и го чакат, събрани в Боюк–дере. Соколски трябва да си вземе грамотата от папата и берата от султана, за да се прочетат на събранието. Той ги взема. Качват го на лодка, приготвена от руското посолство. Вместо в Боюк–дере, тя го закарва на руски параход, приготвен от Найден Геров, руски консул в Пловдив, с други българи, руски възпитаници (по-точно агенти на руския царизъм) и български възрожденци. Соколски е откаран и задържан насила в Одеса (6 юни, 1861 г.). Това стреснало българските унияти и те се отказали от униатството. Обяснете на учениците, че ако българските възрожденци П. Славейков, Н. Геров и др. не бяха направили това, днес славо–българите щяха да са свързани повече със Западна Европа, отколкото с Русия. Тогава ще видите авторитета на тези възрожденци в очите на днешната младеж.
А какво да кажем за подписите, събрани от българските възрожденци: д-р Чомаков, Н. Михайловски, Доростолско–Червенския митрополит Григорий и др., и изпратени до Султана, че са против решението на Цариградската конференция (1876 г.), на която било решено да се даде свобода на християнското население на Балканите. В този адрес те заявяват, че са доволни от турското управление и не признават решението на конференцията.
В допълнение към българския възрожденски патриотизъм ще спомена и следния факт: През 1934 г. Турция заявява, че е готова да предаде своя архива, отнасяща се до български земи. Комисия, под ръководството на професоратурколог Никола Хиндалов, я преглежда. Откупува я и я докарва в София. През 1936 г. в тази архива откриват документи, които говорят зле за известни български фамилии. Историците решили, че най-разумно е да я запалят, за да се оправдават по-нататък, че нямат такива сведения. Така през 1936 г. на гара “Побит камък”, при “неизяснени обстоятелства” изгарят пет вагона безценни исторически документи [Янакиев, Яков. Чудесата на Петър Димков. Изд. Милениум, София, 2009, стр.73]. Какво мислиш, читателю, за патриотизма на известни български фамилии? За българската историческа наука? Дали само тези документи са изгорени?!
Лъжа четиринайсета: „200.000 руски войници паднаха за освобождението на България”.
Отдавайки заслужена почит на падналите руски войници, трябва да отбележим, че жертвите не са 200.000 и че са паднали за руските имперски интереси. Цялата руска армия, воюваща на Балканския полуостров, не е наброявала 200.000 души. По някакъв повод цифрата я казал Васил Коларов и историците я повтарят до безкрай.
Лъжа петнайсета: Българският народ (респективно: българските власти; цар Борис ІІІ; Тодор Живков; българските комунисти и т.н.) спаси(ха) евреите в България по време на Втората световна война.
Най-после тези полуистини и чисти лъжи бяха правилно представени пред света благодарение на усилията на останалите живи македонски евреи и на техните наследници, които не можаха да търпят паметна плоча на царяубиец на техните близки да бъде в Ерусалим. България може да се гордее с позицията на Св. Синод и владиците (най-вече на Кирил Пловдивски), на Димитър Пешев, но не и с тази на царя. Той е бил на друго мнение. Ето какво пише в дневника на Б. Филов: “Царят направи много хубаво, подробно изложение по еврейския въпрос, като изтъкна, че той не е само наш, но и общоевропейски… Изобщо по еврейския въпрос ние бяхме в настъпление и владиците трябваше да се защитават”. Царят обяснил “на светите отци какви пакости нанася спекулативният дух на световното еврейство на човечеството изобщо” [Йовков, Иван. Хроника на едно царуване. Университетско издателство “Климент Охридски”, 1991, стр.337]. Трябва да отбележим още, че българските евреи бяха нищожна част (само 48.000) от 11-те милиона европейски евреи и Хитлер не започна с тях. Германските власти и по-специално Външното министерство на Райха нарежда чак на 16 октомври 1942 г. на своята легация в София да задвижи работата по еврейския въпрос. Започва подготовката за транспортиране на българските евреи. През първия етап да се транспортират евреите от Македония. Те (11 343 души) са депортирани на 11 март 1943 г. До този момент има само отделни изказвания от страна на някои политици и общественици срещу депортирането. Никакви по-организирани протести няма. Нещо повече, битолските евреи, изплашени от ширещите се слухове за тяхното депортиране, отиват при българския владика Филарет да го молят за защита. Владиката тържествено им обещава, че няма да позволи нищо да им се случи. Той гарантира това. Делегацията излиза развеселена. Няколкостотин млади евреи се готвели за бягство, но успокоени от владиката, останали в града. В 2 часа същата нощ градът е блокиран. На сутринта над 3.000 битолски евреи са закарани на ж.п. гарата и депортирани, за да намерят смъртта си в лагера “Треблинка”.
Ще припомним, че през ноември 1942 г. корпусът на фелдмаршал Ромел е разгромен от британците край ж.п. гара Ел Алмейн; през януари 1943 г. Чърчил и Рузвелт на среща в Казабланка, решават да се отвори втори фронт в Европа, който, ако е на Балканите, то България ще се окаже в центъра на военните действия и ще се повторят резултатите от
Първата световна война. На тази среща Чърчил заявява, че поведението на неприятелските страни към техните еврейски малцинства ще се има предвид, когато се определя съдбата на неприятелите [Абрамович, Арон. Спасяването на българските евреи и цар Борис ІІІ. Сп. Международни отношения, бр.6, 2000, стр. 99–114]; на 2 февруари 1943 г. Червената армия пленява над 300.000 немски войници, начело с фелдмаршал Паулус, край Сталинград. Това е решителна победа и много хора вече не вярват в непобедимостта на немската армия. Отгласи от цитираните събития достигат и до България и много българи започват да мислят какво ще стане с тях и с България след края на войната. Това личи и от изложението на софийския митрополит Стефан, прочетено пред Св. Синод на 02.04.1943 г.: “Ако Църквата не се намеси да защити тия нещастни люде (евреите, б.а.) … един ден добродушният ни народ ще изпитва срам, а може би и други несгоди”. [Йовков, Иван, цит. дело].
54
Сваляме шапка в знак на почит пред онези българи като пловдивския митрополит Кирил, народния представител Д. Пешев и др., които от чисто човешки подбуди застават на страната на евреите. Така те забавят депортирането, което се оказва спасяващо за българските евреи.
Ще завършим тази лажа с думите на българския публицист Димитри Иванов: “… Нали все някой е спасил бългаските евреи! Кой?… Нито народът (никой не го питаше, както и сега), нито парламентаристите, нито църквата, макар че имат заслуга. Спаси ги големият страх на царя и царедворците. След Сталинградската битка … те видяха накъде вървят нещата и се уплашиха. Евреите трябва да издигнат паметник на страха…” [цит. по Арон Абрамович, Скици из битието на Кобургите].
Лъжа шеснайста: Българските партизани, подпомогнати от Червената армия, на 9 септември 1944 г. събориха монархо–фашистката диктатура и установиха народно–демократична власт в България.
Такива неща се пишеха в недалечно минало в българската историческа литература. В тези твърдения истината е толкова малко и лъжата толкова много, но никой от българските историци, в това число и радетелят за историческата истина Б. Димитров не само че не ги опровергаваха, но ревностно поддържаха тези лъжи. Мога да дам примери, че редица партизански отряди слизат по градовете на втория или третия ден, след като вече властта е в ръцете на Отечествения фронт.
Тази лъжа, след свалянето на тоталитарната власт, вече не се пише в учебниците по история, но това показва нездравите основи на българската историческа наука, която се променя в зависимост от това кой е на власт. Същите професори, получили научните си звания и степени в тоталитарна България, сега пишат точно обратно. Може ли да се каже къде е истината?
Погледнете критично българските учебници по история и вие ще видите многобройни некоректни твърдения! Ето някои оспорими факти:
... Съмнително е преданието, което учителите разказват на учениците по “Родинознание”, че Кубрат събрал синовете си и ги накарал да счупят сноп пръчки…, защото това е старо източно предание и се среща в историческото наследство и на други народи. Още повече, че Кубрат не ни показва пример на мъдър баща, който приживе да определи свой наследник, та държавата му да остане цяла и да се разраства.
... Родолюбивите боляри, братята Асен и Петър, оглавили въстанието на българите през 1185 г.” В същото време братът на тези „родолюбиви българи”, цар Калоян, пише на Римския папа: “Аз произхождам от стар романски род”?!
… Писания от рода на това, че Алфонсо д’Охеда е българин, че Наполеон Бонапарт има български корен, че Христос на кръста говорел на български и други подобни оставяме без коментар.
… На много места се говори, че в България е направено нещо за първи път. Въстанието на Ивайло според някои е първото антифеодално въстание, Септемврийското въстание през 1923 г. беше до неотдавна, според българските историци, първото антифашистко въстание. Сега вече не е антифашистко, защото в България нямало фашизъм. Онази власт прати евреите от Македония в концентрационни лагери, както и Хитлер. Имаше закони, подобни на нацистките, напр. ЗЗД, и др. Съюзници й бяха Хитлер и Мусолини, но тя за някои от днешните историци, не е фашистка?!
... В 2009 г. се появи книгата на М. Балева, Улф Брунбауер и др. „Батак като место на паметта”, в която се оспорва клането на батачани като участници в т.н. „Априлско въстание”.
... След като фашистка Германия напада СССР през 1941 г. австралийци емигранти от славянските страни организират в столицата на Австралия антифашистка демонстрация. Начело на демострацията вървят представители от различните страни с препасани през рамото им ленти, на които е написано името на страната, която представляват. Стоящият най-вдясно носи надпис “Македония”. Тази снимка е публикувана в австралийски вестници. Години по-късно снимката е публикувана и в България, само че без стоящия най-вдясно… Той е изрязан!?
... Преди време апокрифно се разпространяваха разговорите на Памукчиев с Атанас Буров. На стр. 34 от втората част на тези записки бе записано: “Мария ми донесе и друго, че Ванче (Иван Михайлов, б. а.) откривал фабрика за хероин в Красно село и в Овча купел. Аз побеснях… Но нямаше какво да се направи – Ляпчев бе дал съгласието си за това. Ето такива неща преживях аз… Преживях ги тежко, мъчително, защото властта изисква жертви, тя изисква компромиси. Ляпчев даде съгласието Ванче да има фабрика за хероин, да има хазарта. И това стана след смъртта на Протогеров”.
Споменатите разговори излязоха в книга. Читателю, потърсете в тази книга дадения откъс от записките и ще видите, че няма да го намерите. Ванче, който изби цвета на македонския народ, е днес национален български герой. “Героят” трябва да бъде светла личност, а не да се занимава с наркотици и хазарт. И Ванче в българската литература не се занимава с такива неща!?
... Само допреди около 35 години мастити български професори “аргументирано доказваха”, че турците в цяла днешна България са си българи. На базата на тези “доказателства” беше организиран “възродителен процес” и “възвърнати” българските имена на турците в България!?
... В България се правят внушения от рода на следните: македонците говорят български език; на македонците бяха заменени хубавите български фамилни имена с такива, завършващи на –ски; дядовците на сегашните македонци се чувстваха българи, но новите забравиха корените си – не сме забравили корените си, а „булгарите”, на Василий II и днешните, след 1870 г. (руска творба) българи са различни неща!
По отношение на сегашните говори на балканските народи може да се каже, че те са формирани с хилядолетия, при непрекъснато взаимодействие, като се започне от времето на пелазгите, фригите и другите древни племена и народи, мине се през Македонската, Римската, Византийската и Отоманската империй. В резултат на това на територията, обхващаща днес различни страни (Албания, Македония, Гърция, България, Румъния и Сърбия) се създават народни говори, които имат много общи белези във фонетиката, морфологията, синтаксиса и лексикалната система. Тези говори образуват т.н. Балкански езиков съюз. Още виенските слависти Копитар и Миклошич, работили в първата половина на ХІХ в., забелязват, че Балканските езици имат много общи черти, като постпозицията на определителния член, образуването на бъдеще време с помощта на глагола „искам”, заместването на инфинитива на глаголите с конюнктив и др.. Търсят да изяснят причините и хронологията на това явление. Една значителна част от изследователите считат, че в основата на явлението стоят старите езици – фригийският, илирийският, тракийският, сторомакедонският. Почти всички специалисти по проблема са единодушни, че най-ясно са изразени белезите на Балканския езиков съюз в Югозападна Македония.
В академично българско издание пише: “Редица български диалектолози … се спират специално на говорите в Югозападна България (имат предвид Пир. Македония, б.а.), доказвайки, че те се подчиняват на общите закони на българския език”. Така е. Но тези диалектолози трябва да обърнат внимание, че на същите закони се подчиняват албанските, арумънските, северногръцките, източносръбските, българските и румънските говори. Така че тук не става дума за български „патент”, защото произходът на тези езикови закономерности не се дължи на тюркските говори на народа на Аспарух, нито даже на говорите на славяните.
Можете да прочетете и следния аргумент: “Формирането на този език (македонския, б.м.) се осъществява на основата на един водещ принцип: максимално отдалечаване от съществуващия векове наред български език”. Не знаем какво тук се разбира като “български език”. Ако това е църковнославянският, той не е български в днешния смисъл на тази дума. Както вече се каза, създаден е от синове на Македония (Кирил и Методий). Ако под “български език” се разбира днешният литературен български език, то той съществува от втората половина на ХІХ в., от когато са и опитите да се създаде славо–македонски литературен език. Ако пък се имат предвид народните говори в България, то те са връстници с македонските, сръбските и др.
Що се отнася до стремежа за отдалечаване на македонския от българския, това е един естествен стремеж и на българския език. Преди създаването на българския литературен език турцизмите, гърцизмите и думите от субстратен произход в българските народни говори са много повече от тези в литературния език. Научната терминология се заема от руски, френски, немски, италиански и други езици, но не и от съседния сръбски език.
Друг аргумент, с който се атакува македонството, е, че “македонският език е изкуствено създаден”. Това също е несериозно възражение. Всеки литературен език е изкуствено създаден на определен етап на развитие на народа, който го говори. Иначе стои въпросът, ако беше създадена Общобалканска държава в началото на ХІХ век. Тогава може би щяха да се създадат новогръцки, славянски, романски, албански и тюркски език.
Много често на нас, македонците, ни се дават примери, че по-рано родените в Македония са се чувствали българи. Особено активни тук са македонци българомани. От тях може да чуете: “Аз искам да съм верен на своите деди. Те се чувстваха българи”. Тези хора не си задават въпроса кога техните деди са станали българи в днешния смисъл на думата. Знае се, че славяните се настаняват в Македония около 100 години преди Аспаруховите тюрко–българи да се заселят около устието на р. Дунав. Минават още близо 200 години до времето, когато тюрко–българската държава завоюва части от Македония. Така славяните в Македония в продължение на около 300 години живеят тук, без да са влизали в контакт с тюрко–българската държава. През това време, както и по-късно, те са поданици (и войници) на византийския император. Гордеят се с достиженията на Византия. Много повече са били в границите на тюркска България румънски и сръбски земи, но както виждате, там няма българи. Нещо повече, на славянското население в Румъния, включително на тези, изселили се през турско от България, румънците казват сърби (за това се е ядосвал Раковски.).
Мисля, че тук се смесват две неща – съвременният смисъл на думата българин и гръко–византийската дума „булгар” (бугар). Славяните във Византия са наричани на гръцки „булгари”, за което стана въпрос в началото.
За македонците, които искат да са верни на предците си, ще припомним, че предците им логично са се гордеели с антично–македонските царе, с Юстиниан Велики, а българеещите се гордеят с тюрко–българските монарси.
Някаква представа как се е формирало националното съзнание на македонците гръкомани и българомани може да се види, като се съпостави националното чувство на трите села – Висока, Зарово и Суха, Лагадинска околия, които до преди 100–120 години говореха езика на Кирил и Методий (Такова е мнението на редица видни слависти). С появата на чуждите пропаганди в Македония във Висока и Суха се настанява гръцката пропаганда, а в Зарово – българската (единствено в цялата околия). В първите две села черквите и училищата са патриаршийски, а във второто – екзархийски. В Зарово фанатизирани българомани, възпитаници на екзархийски училища, убеждават съселяните си с думите ”в нашите вени бие кръвта на смелите стари българи”, или “паметта на славните български царе Аспарух, Крум, Борис, Шишман и т.н. ни зове”. За познаващия историята това са глупости, защото властта на тези царе никога не се е простирала над Зарово, нито пък във вените им тече кръвта на Аспаруховите тюрко–българи. С присъщата на македонеца емоционалност гръкоманите убеждават селяните на Висока и Суха, че “в нашите вени тупти кръвта на славните и мъдри елини и византийци”, че “паметта на славните елински(!?) царе: Филип, Александър, Юстиниан, Василий II и т.н. ни зове”. Те се считат потомци и се гордеят с Перикъл, Софокъл, Солон и т.н., колкото и това да е далече от истината. Говорейки един и същи език, тези три села повече не се разбират помежду си. Ненавиждат се. Висока и Суха са ревностни патриаршисти и стават ятаци на андартски чети, Зарово – ревностни екзархисти и помагачи на български чети.
Много ми хареса примерът за формирането на националното съзнание у македонците, даден от големия македонски родолюбец Лефтер Манче, понастоящем жител на Канада (или на Унгария). Ще го предам дословно. “В годините 1870–1880 в с. Загоричани, Костурско в една и съща махала, си играели две деца. Едното се казвало Митре, а другото Василчо. И двамата учат по-късно в Солун, (обърни внимание, читателю,) Димитър в екзархийската гимназия, а Василис в патриаршийската. По-нататък Димитър продължил в Петроград, а Василис – в Патриаршийската духовна академия в Стамбол. Връщайки се от Петроград, Димитър Благоев остава в София. Той, закърмен с идеите за справедливост и равенство, става социалист и формира Българската социалдемократическа партия. Василис става владика на Смирненска епархия. В гръцко–турската война, 1919–1922 г., помага на гръцките войски при погромите над турските села в епархията. Поради това, когато идва армията на Ататюрк, той е обесен. Днес родното му село Загоричани носи неговото име – Василиада. Горна Джумая пък носи името на Димитър – Благоевград. Така единият днес е виден българин, а другият – известен грък, дал живота си в името на Гърция.” Ще допълня, че Д. Благоев не се е чувствал българин. В Народното събрание той заявява: “Аз не съм българин, аз съм македонски славянин”.
Ще цитирам мисъл от Ерих Фром [Е.Fromm, EscapefromFreedom, цит. по Андреев, Г., Къде отиваш човечество?]: “Болшинството от хората си мислят, че са личности, способни да мислят, чувстват и действат свободно, по своя собствена воля. Всеки човек е искрено убеден, че той си е той и че неговите мисли, чувства и желания са си чисто негови. Но макар сред нас да се срещат и истински личности, в повечето случаи такова убеждение е илюзия, при това опасна илюзия, защото тя пречи за отстраняването на причините, обуславящи това положение… чувствата и мислите могат да се внушат отвън, но субективно се възприемат като собствени… В действителност значителна част от нашите желания ни са натрапена отвън; ние мислим, че (сами, б.а.) сме взели решение, докато всъщност се нагаждаме към желанията на околните, страхувайки се от изолация или даже от по-сериозни опасности, заплашващи живота ни”. Познаващите историята на Македония знаят колко македонци бяха избити от чуждите пропаганди.
Говорейки за образованието, Бертран Ръсел казва: “Някои деца имат навика да мислят – една от целите на образованието е да ги избави от него. Неудобните въпроси се премълчават, за тях даже наказват. Колективните емоции се използват за насаждане на нужните възгледи, особено в националистично направление” [Цит. по Г. Андреев].
И днес потомците на заровалии са ревностни българомани, а тези на другите две села – ревностни гръкомани. (Един от гръкоманите – Стелиос Папатемелис – депутат от гръцкия парламент, при отделянето на Македония от Югославия, тръгна по Европа и Австралия да убеждава, че Македония е гръцка земя, че името Македония е гръцко и че държава под такова име не бива да има. Твърди също, че на македонците, бежанци от Гражданската война в Гърция (1946–49 г.), са им промили мозъците, за да се откажат от истинската си родина – Елада). Така тези синове на Македония създават повече проблеми на своите сънародници, отколкото истинските гърци и българи. Заровалии са не по-малко пакостни за родината си. Членувайки, или симпатизирайки, в/на български казионни организации, те днес ратуват за присъединяването на Вардарска Македония към България. Твърдят, че това е българска земя и, че там македонците са българи. Зъб не обелват за родните си места. Е, от време на време някой ще каже нещо. Кажат му, че така не бива и той послушно млъква. Ами искайте си Егейска Македония! Не виждате ли, че ставате ортаци с великогръцките шовинисти, които прогониха бащите и дедите ви от родните огнища? Не е ли очевидно, че българските и гръцките шовинисти имат еднакви интереси спрямо Македония? И едните, и другите искат Македония да бъде само географско понятие. Да няма македонски народ, език и нация. Македонската територия да бъде разпределена между тях. Тази политика те започват преди около век и половина с пропагандите. Важни етапи са Първата Балканска война, Междусъюзническата война и документите по размяна на малцинствата. Гърция заплати имотите на бежанците. България ги взе и десетилетия залъгва бежанците от Егейска Македония, че ще получат парите за имотите си. Когато това стане в пълния размер – стойността на имота, плюс лихвата за изминалото време, нека да ни се обадят.
... В България ни се внушава, че населението на Македония винаги е бягало само към България, че е участвало в борбите само на страната на България. След освобождението на Гърция и Сърбия поток от политически и икономически емигранти се насочва към тези страни. Във френски източници за търговията от и към Солун 1833 г. се казва: “Солун загуби голям дял от търговията, която имаше в началото на века. Една от главните причини за това е изселването на най-добрите гръцки семейства”. Английският консул в Солун Чарлз Блант съобщава през 1839 г., че “само преди няколко години Мелник можеше да се гордее със своите 30 богати семейства, а сега няма три”.
... Внушава ни се, че в Балканската война македонците са воювали само на страната на България, което не е вярно. Над 50 чети на Организацията и цялата й милиция в Северна Македония воюват заедно със сръбската армия. Общо около 150 чети помагат на гръцката и сръбската войска. В трите армии има македонски доброволци, тръгнали с войските от съответната страна. Формира се македонско опълчение. За да не се злоупотребява, ще припомним, че македонците са формирали опълчение винаги, когато някоя страна е тръгвала на война с Турция. Когато австрийците тръгват през 1687–89 г., македонците формират сериозна опълченска армия, начело с Карпош. С австройската войска през 1788–91 г. тръгва голям доброволчески отряд – фрайкор – в който има и много македонци. Как са се държали, можем да съдим по това, че някои от тях получават офицерски звания, а Петър и Иван Чардакли – и дворянски титли към унгарския двор. За участието на македонци на страната на русите във войните им срещу Турция вярваме, че се знае.
Ето данни за бежанците след Междусъюзническата война. Към територията на България са присъединени само 6 града. Населението на два от тях – Мелник и Струмица, се изселва в огромната си част, защото не желае да бъде под българско робство. Голяма част от християнското население и почти 100 % от мюсюлманското от гр. Неврокоп се изселва по същите причини. Християните се заселват от другата страна на границата, в селището, наречено Като Неорокопион (долен Неврокоп). Мюсюлманите и патриаршистите напускат гр. Петрич, както и други градове на Пиринска Македония. През периода 1912–1913 г. бежанският поток е най-голям към Турция – според някои източници над 500.000 човека, а според [Маккарти, Джъстин, Смърт и изгнание. Етническо прочистване на османските мюсюлмани 1821–1922, София, 2010., с.207] 243.807 човека, следван от този към Гърция – 157.000 души (от Вардарска и Пиринска Македония, България и Турска Тракия) и на трето место – този към България – 112.000 души (от Македония и Турска Тракия).
А отговорът на укора: „Вие сте неблагодарници! 200.000 български синове паднаха за освобождението на Македония. България ви прие, подслони и храни. А вие я хулите” е следният:
1. Не хулим България. Тя, волю или неволю, е наша Родина, днес и за в бъдеще. Ние се радваме на нейните успехи и съжаляваме за неуспехите й, защото те са и наши. Ние работим за нейния просперитет. Ако вдигаме глас срещу нещо българско, то е срещу българските шовинисти, срещу мечтателите за Велика България. Защото в миналото те, заедно със своите побратими от другите ни съседни страни, донесоха много нещастия както на македонците, така и на собствените си народи.
2. Отдаваме почит както на синовете на България, така и на тези на Гърция, Сърбия и Черна Гора, паднали по фронтовете в Македония. Сваляме шапка пред тези скъпи жертви на балканските народи. Но македонците са мислели, че те идват да ги освободят, а техните държавни ръководители ги пращат, за да станат те управители на велики държави. Освен това, голяма част от жертвите са дадени, когато съседите ни се бият помежду си кой да заграби по-голям дял от Родината ни.
3. Че България ни е приела и подслонила, ние благодарим. Благодарим най-вече на състрадателния български народ за гостоприемството. Но ако българските шовинисти не бяха се договаряли да делят Родината ни, ние нямаше да имаме нужда от това гостоприемство. Можем да покажем факти и документи, когато българските шовинисти са подклаждали емигрирането на македонското славянско население. В резултат на това етническият състав на големи македонски територии сега е променен. Това е страшна загуба за нашата Родина. Вие кажете чия е вината за тази загуба?!
4. Относно това, че България ни храни, не бива да се забравя, че македонците тук работят, както и останалата част на българския народ, че са служили и служат в българската армия, че плащат данъци именно тук. А знаете ли, че част от тези данъци отива за антимакедонска пропаганда (като творбата на проф. Димитров), отива за поддържане на репресивен апарат, насочен срещу истинските македонски патриоти. Във връзка с “храненето” ще припомним анекдота, дето починал дюлгерин далече от родното си място. Колегите му го карат. Жена му ги посреща с плач и пита мъртвия: “Иване, Иване, защо така умря, та не можа да ни кажеш откъде имаш пари да вземаш?”. Мъртвият бил завлякал много хора, та един от колегите му се обажда кротко: “А що го не питаш къде има да дава?”. Та в духа на анекдота да попитаме: защо никой не казва и дума за многото македонски патриоти, които бяха избити, които лежаха по българските, гръцките и сръбските затвори, които бяха изгонени от работа само за това, че обичат родината си.
Може да се каже, че вече 200 години ситуацията на Балканите остава една и съща. От една страна, е налице исторически създадена етническа пъстрота, символизираща единството и неделимостта на региона. От друга страна, имаме създадените, не без намесата на Великите сили, малки Балкански държави, които са недобре етнически и исторически дефинирани. Управляващите тези държави страдат от чувство за малоценност. Те впрягат научния потенциал на държавиците си да търсят историческата си значимост в миналото, да обосновават историческата си дефинираност като народи отпреди хилядолетия. Така зареждат народите си с шовинистичен емоционален заряд. В резултат на това се появяват кризи в отношенията им. За решаването им те търсят защитата и помощта на Великите сили. Вследствие на това независимостта им намалява, а външното влияние в страните ни расте.
В България политици и историци искат отново да делят, сега с Албания, останалата свободна част от Македония. Дали от това българите ще спечелят? Дали не може да се намери път за взаимно уважение между македонския и българския народ? Ние, македонците в България, търсим тази формула. Искаме да работим за взаимното разбирателство между двата народа. На тези наши стремежи се пречи по всякакъв начин от страна на шовинистично настроени среди тук. Интересно е, че в България, когато става въпрос за нас, македонците, се говорят две взаимно отричащи се неща. От една страна се говори, че в България македонци няма (Петър Стоянов и подобни), а някои отиват по-далече – въобще македонци няма на земята. От друга страна се говори, че македонците в България искат отделянето на Пиринска Македония и присъединяването й към Република Македония. Като няма македонци, кой тогава иска това? Защо шовинистите се страхуват от каквато й да е македонска организация? Няма по-добър начин да се покаже на света, че в България македонци няма, от това да им се даде свобода за изява. За съжаление, тук има партии и правни инстанции, които са много далече от изискванията на времето.
Обръщаме се към честните българи, истинските патриоти, да се вгледат по-внимателно в същността на нещата. България от тоталитарна страна в 17 ч. и 28 мин. на 10.11.1989 г. стана демократична!? За около 2 седмици след това възникват многобройни партии, не без опитната ръка на ЦК на БКП и ДС. Същата опитна ръка създава на 07.12.1989 г. СДС. Навреме комунистическата върхушка е направила необходимото, за да превърне властта си в собственост (капитали, имоти). Според някои автори, на “подходящи” хора, са раздадени куфарчета с пари на обща стойност 5 милиарда лева. На същите и други “подходящи” хора дадоха лицензии за внос и износ на стоки, за отваряне на банки и т.н. Така се появяват “пред-приемчиви” хора – български бизнесмени. С чуждите заеми, вземани от българските управляващи през тоталитарно време, се отварят предприятия в капиталистическите страни, поверени в ръцете на “сигурни” “наши” хора, които днес са собственици. С народни пари и на безценица бившите властници и техни подставени лица, изкупиха и приватизираха бившата общонародна собственост. Накрая, за да ограбят и малкото спестени пари от отрудените хора, либерализираха цените и галопиращата инфлация погълна многогодишните измъчени народни спестявания. А мафията, управляваща България, спечели и от това. Знаейки предварително, а и сама направлявайки инфлацията, тя обръща левовите си наличности във валута и обратно и така увеличава още повече собствеността си. И понеже съществува опасност народът да каже: “Върнете окраденото ни богатство!”. Тези личности насочват народния гняв другаде, като казват на народа: “Дръжте македонците! Крадат ни Кирил и Методий! Крадат ни историческото наследство!” Народът “вижда” опасните “крадци” и насочва натам вниманието и емоционалната си енергия. А истинските крадци се надсмиват на наивността ни (на българи и македонци), спокойно и “патриотично” изнасят богатствата на страната извън България като собствени.
Изтъквайки неточностите и изопачаванията в историята, нашата цел е само да покажем, че българските историци не са били безкористни при писането на собствената си история, не са „света вода ненапита”. Искаме да насаждаме взаимно уважение между Балканските народи. Но кажете как, когато от страна на съседските ни историци, с незначителни изключения, върху милеещите за Македония македонци се излива само помия.
Ние обичаме нашата родина Македония, но сме с ясното съзнание, че днес живеем в България и тук ще живеят нашите деца и внуци... Искрено желаем всички граждани на нашата България да работят честно, за да я направим по-богата, по-привлекателна. Желаем българският, македонският и другите балкански народи да се разбират помежду си. За нас друга алтернатива няма. Знаем, че малцинствата от съседни народи могат да бъдат както мостове за дружба, така и причина за вражди и териториални претенции. Македонското малцинство крие най-малко опасности за териториални претенции. Аргументите в подкрепа на това твърдение са няколко: религиозната и езикова близост между двата народа; липсата на изострено шовинистично чувство у македонците; слабостта на македонската държава, която в обозримо бъдеще не би могла да се противопостави на коя да е Балканска държава и т.н.
Тоталното отричане на македонско малцинство в България ни пречи да се включим и да допринесем за етническото разбирателство в страната и на Балканите. Бихме желали да работим за потискане на политическия момент на национализма! Това са ни завещали нашите национални герои. Не забравяме думите на Гоце Делчев: „Разбирам света единствено като поле за културно съревнование между народите“.

проф. Георги Радулов

МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК И ДРУГИТЕ ЈАЗИЦИ

И денес науката не може да даде објективни критериуми кога луѓето говорат на еден и кога на различни јазици.142 За некои автори критериум за различност е апсолутната невозможност за јазична комуникација, како меѓу англискиот и кинескиот јазик. Но, по таа логика, многу говори карактеризирани како дијалекти, треба да добијат статут на одделни јазици. Само за Бугарија тоа е трнскиот говор, родопските говори кои се целосно неразбирливи за жителите на другите региони. Паѓа во вода и критериумот дека луѓето кои се разбираат меѓу себе, говорат еден и ист јазик. Торе Јансон дава пример со Швеѓаните и Норвежаните, коишто се разбираат меѓу себе без тешкотии, но шведскиот и норвешкиот се разиични јазици. Примерите можат да бидат зголемени повеќекратно со лесната комуникација меѓу Србите и Бугарите, Србите и Хрватите, Словаците и Чесите итн. Во последните два случаја е замешана политиката. Во 1848 г. од политички причини во Виена Србите и Хрватите се договараат за заеднички српскохрватски јазик, кој официјално и покрај многуте проблеми меѓу двата народа, се задржува дури до распаѓањето на Југославија во 1991 г. Истата судбина ја има договорот меѓу Чесите и Словаците за заеднички чехословачки јазик. По распаѓањето на Чехословачка во 1992 г., двата народа си ги враќаат своите посебни јазици. Обратен случај на политичко мешање е непризнавањето од страна на Бугарија на македонскиот jазик. И како што веќе стана збор, обидите старомакедонскиот јазик на Кирил и Методиј да биде објавен за старобугарски. Таквите случаи ја поткопуваат довербата во лингвистиката како наука и ја претвораат во политички инструмент. Некои автори го сврзуваат критериумот за различност меѓу јазиците со количествените карактеристики. На пример, со процентот од општи зборови. Во повеќето случаи, меѓутоа, политичките причини ги „создаваат” или ги „отфрлаат“ јазиците. Демократската алтернатива на политичките интереси „е што мислат лугето за својот јазик, а не колку тој е соодветен за другиот“. Со други зборови, „Најопшто треба да се прифати дека постојат оние јазици во коишто веруваат носителите“. На пример, до распаѓањето на Југословенската федерација во неа официјално постоеја три јазици: словенечки, српскохрватски и македонски. Веќе стана збор дека потоа Србите и Хрватите си ги вратија своите јазици. Од своја страна, Црногорците и Босанците, кои дотогаш го користеа српскохрватскиот јазик, прогласија самостојни црногорски и босански јазик. Во 2003 г. 22 % од Црногорците го сметаа јазикот на кој зборуваат за црногорски, а 60 % за српски. Подоцна, приврзаниците на црногорскиот јазик пораснаа на 38%.
Споровите за тоа дали еден јазик е „јазик“ или „дијалект“, како и за постоењето „виши“ и „нижи“ јазици се несериозни. Тврдењата за нерамноправноста меѓу јазиците има основа во теориите за нерамноправност меѓу расите. Тврдењата за „јазици“ и „дијалекти“ исто така постојат макар и од друг агол на грандомански и големоимперијалистички претензии кон други народи и територии. Во крајна линија, јазиците низ целиот свет извршуваат еднакви функции. „Секој од нив е комплет од карактеристични звуци, коишто се обединуваат во зборови со своја смисла“. Некои јазици имаат побогата лексика отколку други и тоа е сврзано со спецификата на нивниот живот и бит и географска средина.
Веќе повеќепати стана збор дека главна специфика во Вселената се вибрациите. Во таа смисла, како Земјата, така и организмите врз неа претставуваат сложен систем од вибрации, кои влегуваат во комуникација меѓу себе и ги трпат влијанијата на вселенските вибрации. Исто така, стана збор дека различните земски организми, вклучително и луѓето, имаат различни можности да ги восприемаат звучните честоти. На што се должат различните можности кај луѓето? На физиолошките причини, како и на различните вибрации по силата во различните зони на планетата.
Во 1957 г. д-р Алфред Томатис (Франција) ја поставува основата на нова наука: аудио–психо–фонологија.
Тој ги истражува врските меѓу увото и гласот од една страна, и увото и психата од друга. Основа и предизвик за проучувањата на д-р Томатис се тешкотиите што ги испитуваат некои народи и луѓе при усвојувањето туѓи јазици. Според д-р Томатис, нашата способност да произведуваме звуци е тесно сврзана со квалитетот на слушањето. Да се отвориш кон определен јазик, значи да се сврзеш со звучните бранови на тој јазик. Тоа е така, зашто секој јазик е носител на определена интонација, на специфичен напев, ритам, созвучје. Слушниот систем е детерминиран од нашата етничка средина и од таа причина сме нечувствителни кон интонацијата и звучните варијации, што не сме свикнати да ги слушаме. Затоа најлесно странскиот јазик се усвојува в соодветната средина каде што тој се зборува. Д-р Томатис го измислил „електронското уво“, кое ги филтрира звуците и на тој начин ги раширува можностите на луѓето.
И така, способноста да се учат разни јазици зависи од чисто физиолошките фактори. Интересни се набљудувањата дека францускиот јазик, на пример, е во честота од 1.000 до 2.000 херци, италијанскиот – од 2.000 до 4.000 херци, германскиот – до 3.000 херци, шпанскиот – од 100 до 500 и од 1.500 – до 3.000 херци, англискиот – во дијапазон меѓу 2.000 и 12.000 херци. Од таа причина Французите тешко усвојуваат туѓи јазици.146 Тие како и претставниците на еден етнос се различни во физиолошки однос (а покрај тоа, етносите се мошне измешани во некои држави), а полиглоти се среќаваат насекаде по светот. Меѓутоа, типично за сите луѓе е дека увото е орган на рецептивност на јазикот и го контролира целиот нервен систем. Тоа го отвора за јазикот патот кон мозокот во зависност од акустичните закони, на коишто треба да се потчинува пораката.
Англискиот јазик има предност пред другите јазици (со исклучок на словенските), зашто е расположен в рамките на 4 октави во високите фреквенции. Но, словенските народи полесно ги изучуваат туѓите јазици, зашто имаат многу широк дијапазон на звучна фреквенција и поседуваат слушна дијафрагма што е широко отворена и со којашто се способни да ги сфатат и да ги анализираат звучните спектри на другите јазици. Рускиот јазик, на пример, е расположен во рамките на 11 октави, т. е, речиси трипати повеќе од англискиот.
Кога еден јазик има поголема фреквентна амплитуда, народот што го говори има поголема можност да усвојува туѓи јазици и да го раширува своите комуникативни способности. Од друга страна, тој јазик полесно се усвојува од другите народи. За распространувањето на јазиците по светот активно интервенира и политиката. Во разни историски периоди, едни јазици се пораспространети од другите. Францускиот јазик е претпочитан меѓународен јазик во XVIII и во XIX век. Во втората половина на XIX и во првите децении на XX век на преден план излегува германскиот јазик. По Втората светска војна доминираат рускиот и англискиот јазик, кој доживува повторна ренесанса преку англискиот јазик кој се говори во САД. Како резултат од колонијалниот систем, конкурентен меѓународен јазик е и шпанскиот.
Спомнатите европски јазици се наложија на меѓународен план од XVI век наваму по линија на трговијата, завојувањата и колонизациите. Промената на политичката ситуација динамично ја раширува или ја стеснува нивната улога во светот. Истовремено, големината на еден етнос има важна улога за зборувањето на еден јазик. Хинди, на пример, говорат 366 милиони луѓе, а кинескиот мандарин – 874 милиона луѓе. Денес англиски јазик говорат околу 1 милијарда луѓе, но тие што го користат како прв јазик (мајчин јазик) се 341 милион. Значи, додека во случајот со хинди, кинескиот, јапонскиот јазик станува збор за релативно константна големина, распространувањето на европските јазици зависи од актуелната политичка конјунктура.
Покрај тоа, масовното распространување на еден или друг јазик не е критериум за содржинска предност нат другите јазици. Во тој случај предностите се економски, воени, политички. Кај англискиот јазик има интересно поврзување. Од една страна, од геополитички причини денес тој е јазик за комуникација во целиот свет. Од друга страна, спомнатите причини се поткрепени од неговата широка звучна амплитуда. Словенските јазици, вклучително и македонскиот, меѓутоа, во споредба со него, имаат многу поширока амплитуда, што значи дека тие народи можат да добиваат пообемна и посодржиска иформација преку звучните бранови (вибрации) од Вселената. Затоа сфаќањата на словенските просветители Кирил и Методиј за божествениот карактер на создадената писменост од нивна страна не се неосновани пофалби, туку објективна реалност. Покрај тоа, масовното распространување на еден јазик (во случајов, англискиот) носи не само популарност и предност, туку и штета. Како што се претвора во средство за комуникација, тој ја губи својата содржинска длабочина. Ќе дадам пример со полиглотите, кои знаат повеќе туѓи јазици. Според некои тврдења, за да бидеш полиглот треба да говориш барем два странски јазици (покрај родениот) и да разбираш уште неколку. Според други, треба да се владеат десетина јазици. Најголемиот жив полиглот на светот е Зиад Фазах (роден во 1954 г.), кој тврди дека заедно со мајчиниот јазик, зборува вкупно 63 јазици. Поважно е што многу мал дел од полиглотите имаат напишано светски дела на полето на уметничката литература или на науката. Нивната вредност е да комуницираат и да преведуваат. Истото е и со масовно распространетите јазици.
Мислењата кои јазици се груби и кои нежни, кои тврди и кои мелодични се до голем степен субјективни, зашто за човечкото уво навикнато на познати интонации, туѓиот јазик изгледа непознато, предизвикувачки, а понекогаш и непријатно. За Словените, на пример, англосаксонските јазици звучат грубо, некои дури ги споредуваат со лаеж на куче. За возврат, за луѓе од други етноси, словенските јазици се чудни, а полскиот се смета и тежок за изучување. Навистина, поради големиот звучен дијапазон, словенските јазици лесно се учат, но сепак има значење и увото на јазикот што се изучува.
Како основа на старословенскиот, македонскиот јазик ги има тие специфики и предности, што ги одликуваат словенските јазици. Но. тој има и дополнителна предност. Уште во 1945 г. Димитар Томчев посочува дека македонската азбука претставува „прв, значителен и успешен обид да се постигне целосна хармонија меѓу правоговор и правопис“.147 Според него, употребата на / му придава поголемо совршенство на македонскиот книжевен јазик, и во тој однос бугарската азбука отстапува пред македонската. Уште еден позитивен квалитет во македонската азбука е присуството на знаците ѕ и ц од кои првиот е древен кирилски знак, кој е белег на жив, реален звук. Логично е што знаците во македонската азбука одговараат на гласовните специфики на Македонците, а тие пак, од своја страна, се одликуваат со поголеми можности за восприемање на звуците.
Не помалку интересно е прашањето за бројот и динамиката на јазиците. Денес лингвистите го проценуваат постоењето на шест илјади, а некои на седум илјади јазици. Општо е мислењето дека во споредба со минатото јазиците се намалуваат, т. е. изумираат. Според тие тврдења, намалувањето на бројноста го докажувала историјата на јазиците. Навистина, како што видовме, нема единствен критериум за „јазик“ и „дијалект“. Неточното чувство за намалувањето на јазиците се должи на два факта. Од една страна – глобализацијата и универзализацијата на јазиците. Од друга страна, асимилацијата на мали етноси, кои го губат својот јазик. Меѓутоа, се набљудува и обратна тенденција сврзана со зголемување на „дијалектите“, вклучително во масовните јазици. И тука границата меѓу „јазик“ и „дијалект“ е вештачка, т.е. субјективна и политизирана, во практиката едните и другите само си ги разменуваат местата. Уште нешто. Тенденцијата за зголемување на јазиците од длабоката древност до денес се впишува во општиот процес на хаотизација. Во најраспространетиот јазик на светот денес – англискиот има толку многу „дијалекти“, што во практиката говорителите на тој јазик не само на различните континенти, туку и во една држава тешко се разбираат меѓу себе. Тоа се разгледува и кај другите големи јазици шпанскиот, германскиот, рускиот. Само во Индија, на пример, има 23 официјални јазици, а признати за јазици се 356. Бројот на „дијалектите“, меѓутоа, е над 1.000. Во Кина има седум специфични јазични групи и повеќе од 130 „дијалекти“.
Како заклучок може да се каже дека формалната комуникација меѓу луѓето на Земјата се зголемува, но тоа не го зголемува нивното вистинско запознавање, заемното разбирање на нивната суштина. Распространуваната масовна литература и култура на големите јазици не дава точна претстава за пораките на авторите, зашто ги унифицира и ги сведува до шаблони. Убавината, мелодичноста и чудесноста им оставаат забележителен приоритет на „малите“ големи јазици.

ПАТОТ КОН МАКЕДОНСКИТЕ ЛИТЕРАТУРНИ ВРВОВИ

        1. ОСНОВИТЕ НА МАКЕДОНСКОТО УМЕТНИЧКО ТВОРЕШТВО
Македонската книжевност, како и македонскиот јазик, се развива во специфични, притоа многу тешки околности. Недостигот на државност од Самуиловата епоха дури до средината на XX век не дава можност за нормален развој ниту на политичките, ниту на литературните процеси. Одбраната на македонското име (идентитет) паѓа врз плеќите на самите Македонци. Во македонската историја има неколку циклуси на експлозија и имплозија на македонското цивилизациско јадро. Првата експлозија на македонскиот космополитизам е во времето на Александар Македонски и по него. Втората е при двете македонски династии во Источната Римска Империја (Византија). Нивна паралела е и државата на Самуил. Меѓу тие експлозии, коишто покажуваат влијание во европски и светски рамки, следат периоди на имплозии, враќање кон македонското јадро за акумулирање на нова енергија и синтеза. Тој циклус се активира во неколку века. Периодот на национализмот во Европа, што грубо навлегува и на Балканот, покажува негативно влијание врз репродукцијата на македонскиот космополитизам. Всушност, антагонизмот меѓу космополитизмот и етноцентризмот трае два и пол милениума. Со посредство на хеленскиот, римскиот, а во средните векови балканските етноцентризми, тој космополитизам се деформира и се уништува. Сведоштво за првото е деформацијата на македонското богомилство, за второто – уништувањето на Самуиловата држава. Затоа, се попродолжителните периоди на имплозија им даваат можност на Македонците да се концентрираат во себеси, во својата суштина.
Горните специфики на македонскиот историски развој го објаснуваат не само неговиот уникатен карактер, туку и тешкиот (во исто време оригинален и неповторлив) пат на македонскиот јазик и литература. Ете зошто, паралелите меѓу тој пат и тешкотиите што ги имаат други словенски народи – Словенци, Словаци, Украинци, Белоруси – се само формални. Прво, спомнатите народи имаат пократка историја. Второ и најважно, македонската судбина не е детерминирана само од агресивните соседи. Таа е сврзана со различниот цивилизациски модел на македонскиот народ, кој предизвикува спротивставување од сите страни. Затоа и во XX век поддршката за Македонија доаѓа од космополитски странски интелектуалци, здруженија, но не и од држави или меѓународни сојузи. Од таа причина, Македонците требало сами да се изборат за својата иднина.
Ете зошто, заштитата и развитокот на македонскиот јазик и книжнина е дело на самиот македонски народ. Тука нема држава која ја менаџира културата, но, од друга страна, има и позитиви. Македонската култура е народна, затоа и нејзина основа е фолклорот. Немањето држава не го уништува јазикот, зашто самите Македонци не го дозволуваат тоа. Всушност, тоа е најважниот услов за постоењето на еден јазик и во минатото, и денес, а не туѓите влијанија врз него или врз неговата јазична дискриминација. „Јазици што први ќе исчезнат се оние чиишто носители не се гордеат со нив, немаат пишани форми и сопствени имиња“. Македонскиот јазик не е од тие, затоа на неговото постоење се посочува во 1603 г. само тоа. Во издадениот „Македонски речник од XVI век се вклучени и две љубовни македонски песни заедно со цртеж на жена во македонска народна носија. Ете го комплетниот македонски идентитет: народно (или авторско) творештво, народен јазик (костурски говор), народна облека. Според проф. Чиро Џанели, текстовите се запишани кон крајот на XV и во почетокот на XVI иек. Македонските зборови се запишани со грчки букви (Феникиски – Грција тогаш не постоела, новосоздадена е во 1832 г.).
Не случајно народните песни стануваат основа на македонската литература. Во отсуство на држава и на кодифициран јазик, тие се спојката на македонскиот идентитет, пренесувачи на традициите, на погледот на светот, на самочувството. Нивна надградба е авторската македонска поезија. Такви се спомнатите две љубовни песни, во коишто има рими. Римувани се и стиховите на Кирил Пејчиновиќ во XIXвек, но тука забележуваме и друго. Тоа е желбата на авторот неговите стихови да се пејат. Оттука и насловот „Стиховите на глас трпезечки“ од 1835 г. Стиховите на Пејчиновиќ се во духот на македонската поетска традиција, која го води својот принцип од античко време и продолжува во средновековието. Авторските имитации на народните песни се позитивен процес, зашто на тој начин авторите се самоперципираат како дел од народот од неговиот бит, традициите и идеалите. Некои како Јордан Хаџиконстантинов–Џинот ги објавуваат своите стихови за народни песни и така ги распространуваат. Причината ниту е страв, нито недостиг на самочувство, зашто Џинот, на пример, бил активен борец против грчките фанариоти. Покрај тоа, си ги потпишувал своите драмски и публицистички творби. Страшлив бил современикот на Џинот, бугарскиот поет Чинтулов, кој од таа причина тајно пишувал патриотски песни и ги распространувал како народни. Македонските просветители знаеле дека народниот фолклор (и пред се песната) е основа на идентитетот. Затоа од една страна го собирале, а од друга – го збогатувале со свои стихови без авторски претензии.
Македонците надвор од татковината како Константин Миладинов, Рајко Жинзифов, Константин Петковиќ и др., пак, ги афирмирале своите творби со цел да и помогнат. И едните, и другите пишувале на македонски народен јазик со странски примеси.
Двете тенденции: стиховите да се третираат како песни и авторството да се објавува за народно творештво се спојуваат во стихозбирката „Македонска песнарка“ од 1879 г. (во две книшки). Таа е дело на просветителот Георги Пулевски, кој прв дефинитивно ја одбележува посебноста на Македонците сред словенските народи и дава аргумент за тоа: „Народ се викат хората които са от един род и които говорлт едни и стъщи думи, и които живеат и другаруват едни с други, и които имат еднакви обичаи, песни и веселба, на тия хората им викат народ, а мястото където живее народа се вика отечество на този народ. Така и македонците са народ и тяхното място е Македония“ („Триезичник“, 1875). Уште нешто. Пулевски го изведува македонскиот идентитет уште од античко време и го посочува неговиот континуитет: „се именуваме Старославјани, дека книгине црковни Кирил и Методије кога ’и преводеле од јазикот грчки на славјански, нашле за добро да напишат букви славјански и да преведат книгине богомолни по старославјански јазик и тује во Македонија Старославјаните живувајет“. За Пулевски е важно да потцрта дека „македонскијот јазик је најсроден со црковно–славјанските книги и тој је старославјански“
Во наредните децении главните цели пред македонската литература се три: зачувување и развој на македонскиот јазик говорно и пишано, раширување на неговата тематска разнообразност и покачување на квалитетот на создаваните творби. На тие тези се спротивсгавуваат странските пропаганди во Македонија. Стремежите на Бугарската егзархија биле преку создадените егзархиски училишта (во учебната 1899/1900 г. на територијата на Македонија имало 1.053 такви училишта, во кои се обучувале 25.994 ученици и 13.460 деца на предучилишна возраст) да го наметнат бугарскиот јазик на Македонците. За таа цел тие ја испратиле македонската учителска интелигенција во Бугарија, а на нејзино место во спомнатите егзархиски училишта биле назначувани Бугари од кнежеството Бугарија. Тоа е доказ дека Егзархијата не им верувала на Македонците учители, кои ги имале завршено нејзините училишта. Според рускиот конзул во Битола А. А. Ростовски, само во 1898 г. Егзархијата успеала да ги замени тамошните училишни кадри со 25 % чисти Бугари. Бугарските дејства се разобличени од еден солунец, при неговиот спор со бугарскиот националист проф. Молов: „многу лошо ни правите нам Македонците. Сите Македонци, штом ќе дојдат во Софија, ги прибирате, ги вработувате, кај нас не останаа учители, а и многу трговци не напуштија и се преселија во Кнежеството; ние овде останавме осиромашени со интелигенција, а кој ќе работи на будењето на несреќна Македонија“. Револтот на Македонците бил зашто тие не сакале бугарска (а исто грчка и српска), туку македонска Македонија.
Проширувањето на бугарскиот јазик во Македопија се должело на фактот што создадената Македонска револуционерна организација во 1893 г. политички се борела против бугарските врховисти, но бидејќи голем дел од нејзините раководители биле егзархиски учители, тие не се бореле против бугарската културна пропаганда. Во својата кореспонденција, лидерите на МРО (од 1896 г. ТМОРО) го користеле бугарскиот литературен јазик, додека македонските војводи кои биле надвор од влијанието на Егзархијата пишувале на „мајчин јазик“, т.е. на македонски народен јазик. Таков, на пример, бил војводата Васил од Велешко, кој пишувал на македонски со букви од руската, српската и бугарската азбука. Типично е и тоа што познатиот српски „контрачетнички“ војвода Јован Бабунски пишувал на македонски јазик (велешки дијалект). Во неговото писмо од 13 декември 1907 г. се вели: „До сите сељани во Крива Круша. До сега много пати ви пишавме и ве поканивме да додете и да се представите кај нас, но вије нашите писма ги предавахте на турците. Сега последен пат ве поканујеме да дојдете кај нас и да се представите“.
Како контрапункт на бугарската пропаганда во Македонија, македонската емиграција во самата Бугарија се обидувала да создава творби на македонски народен јазик и со патриотски акцент. Тие обиди дури се засилиле по окупацијата на Пиринска Македонија од Бугарија во 1912 г. Се разбира, тоа се случувало во центрите со поголема македонска емиграција (надвор од Пиринска Македонија) како Софија, Варна, Пловдив, Стара Загора. Се кројат три тенденции. Претставници на едната се Марко Цепенков, Ефтим Спространов, Трајко Китанчев, кои печателе во Софија свои песни и поеми на македонски јазик претставени како народно творештво. Причина за тоа било што обидите за создавање македонски литературен јазик, макар и под бугарска маска, предизвикале жестоко спротивставување на бугарската власт. Ете зошто Младата македонска книжевна дружина и нејзиниот печатен орган „Лоза“ биле забранети само една година по нивното создавање во 1891 г.158 Но, истовремено со бугарската реакција, растеле и успешиите обиди за печатење творби на македонски народен јазик. Точно во времето на Балканските војни, Атанас Симеонов ја напишал драмата „Селски македонски годеж“ на македонски јазик и таа била играна во Варна од Македонското младинско културно–просветно и спомагателно друштво „Сознание“, чијшто претседател бил Симеонов. Пак во Варна во 1923 г. Димитар Миленски ја издал стихозбирката „Безѕвездени ноќи“ со околу 70 гворби, од коишто 4 се на македонски јазик (ресенски говор). Во тој град и Христо Рајчанов пишува стихови на бугарски и на македонски јазик, само што вторите осгануваат во ракопис. Недоверливоста кон Македонците–емигранти останувала и кога пишувале и публикувале на бугарски јазик. Затоа и Илија Д. Венов во предговорот кон својата книга „Песни (1893–1900)“ и со поднаслов „Македонски мотиви“ ја карактеризира бугарската литература како „несреќна бугарска литература, несреќна критика, и уште понесреќни млади книжевници“.
Во случаите со упорни Македонци како Никола Киров – Мајски, цензурата дејствувала жестоко. Треба да се истакне дека најактивни цензори били побугарчените Македонци. Во 1922 г. Мајски подготвил стихозбирка под иаслов „За Македонија“, но ракописот бил отфрлен од рецензентите Георги Баждаров, Кирил Прличев, Наум Томалевски и Јордан Бадев. Бадев му ја објаснил причината: „Пред се, ти си направил стихови на некаков македонски јазик... Порано јас имав или поправо сакав да имам добро мислење за тебе, но ти од ден на ден даваш докази дека сакаш да се надраснеш себеси. Така, на пример поради виши причини, а може би само за оригиналност или од демагогија, за да не речам од Глупост, си застанал да пишуваш стихови на македонски јазик, каков што не постои и каков што никогаш нема да постои, зашто не постои македонска нација, а има само македонски Бугари што се неразделен дел од бугарската нација и кои, заедно со сите Бугари по светот, зборуваат само на еден јазик – на бугарскиот јазик!. Зад фанатизираната критика на Бадев се крие несигурност, којашто звучи од неговите зборови „да се надраснеш себеси“ и „виши причини“. Откако Мајски не „се коригира“ како што сака Бадев, точно обратното – во 1923 г. ја објавил на македонски јазик драмата „Илинден“, на 29 февруари 1924 г. Бадев излегува со статијата „Незнаење или демагогија“, која била поместена на првата страница на весникот „Независна Македонија“ во Софија. Жестоката критика на Бадев покажува уште поголема несигурност: „Можеби Мајски сакал да начучка некаков ‘македонски јазик’? Но таков јазик денеска барем не постои (б. м. Ст. Вл.–М.). Можеби пак г. Киров се ласка од амбицијата да создаде, по причини на виша политика, нов орган на македонската мисла – еден посебен писмен македонски јазик? Не допуштам, бидејќи тоа би значело дека г. Киров нема апсолутно никаква претстава за тешкотиите на едно такво дело и за неговите огромни политички неудобства во сегашниов момент“.163 Бадев веќе не тврди дека е невозможно, а ќе бидело нецелесообразно и политички незгодно создавањето на македонски литературен јазик. Обвинувајќи го својот опонент за незнаење и за демагогија, бугароманот Бадев го демонстрира и едното, и другото со тврдењето дека основите на бугарскиот пишан јазик биле поставени уште пред Бугарската Егзархија со соработката меѓу Петар Берон од Котел, Кирил Пејчиновиќ од Тетово, Славејков од Трјавна, Жинзифов од Велес и Прличев од Охрид. Две лаги во една реченица! Ожесточената полемика меѓу Бугари и Македонци по прашањата за јазикот во продолжение на неколку децении не стивнуваат и по создавањето на Егзархијата. Уште помалку може да се зборува за соработка меѓу спомнатите и личности, коишто имаат различни ставови.
Стравот на бугарските националисти и на нивните македонски додворувачи доаѓал од разбирањето дека ако биде отфрлен наметнатиот бугарски јазик на Македонците „без него нема бугарштина, нема федерација, нема Македонија“ како дел од Бугарија. Ете зошто патриотската македонска интелигенција во Бугарија се обидувала да ја компензира принудата да пишува на бугарски јазик со творби целосно посветени на Македонија. Затоа што Македонија го заземала главното место во бугарската државна доктрина, таа била омилената тема во бугарекото општество. Бугарите и Македонците пишувале „патриотски“, но во тој патриотизам внесувале различна содржина. Бугарија, на пример, го истакнувала гласот за автономна Македонија по претрпените порази во Втората Балканска војна и во Првата светска војна. Македонците обратно – ја лансирале идејата за автономија во секое креме. Од таа причина книгата „Балканскиот сојуз“ од Георги Апостоловски излезена во Варна во 1913 г. била забранета. Забранет бил и годишниот календар за истата година подготвен од Македонското младешко друштво „Сознание“, заради изразите „Автономна Македонија“ и „Македонија за Македонците“.164 Во тој момент Бугарија се подготвувала да ја окупира цела Македонија.
Откако Србија ја окупирала Вардарска Македонија, до 1941 г. станува табу користењето на изразите „Македонија“, „Македонци“. Употребата на такви изрази в некои творби, водело до нивна автоматска забрана.165 За сметка на тоа, Македонците морале да објавуваат на различни македонски наречја. За разлика от Бугарија, каде што македонскиот патриотизам не само што бил дозволен, туку и поткрепен ако носи бугарска содржина, во Србија (и подоцна во Југославија) можело да се пишува само на социјални теми. Во периодот меѓу двете светски војни тука се печатат песни на македонски јазик од Антон Панов, Томо Смилјаниќ–Брадина, Борис Џонов, Радослав К. Петковски, Воислав И. Илиќ, Христо Попсимов, Цеко Стефанов Попиванов, Мите Богоевски. Во 1939 г. во Битола Волче Наумчевски ја објавил стихозбирката „Иди пролет“, којашто била прва целосно на македонски јазик во Југославија. Васил Иљоски ја напишал драмата „Ленче Кумановче“ на кумановски говор, а потоа и драмата Чорбаџи Теодос; Антон Панов – „Печалбари“, Ристо Крле – „Парите се отепувачка“. Сите тие драми биле играни пред публика. На македонски јазик биле играни и драми напишани од автори немакедонци: Предраг Никачевич со „Велешките сватови“ во Белград, Белуш Унгиќ со „Адмаса“ и „На Струга дуќан да имам“ во Сараево, Петар Ж. Илиќ со „Старо Скопје“ во Скопје.166 Овој факт говори за влијанието на македонскиот фолклор на територијата на цела Југославија.
Не е случајно што македонската поезија и драма биле приоритетни во тогашната македонска литература. Тие ги исполнувале национално обединувачките функции, а исто така воспитувачките, естетските итн. Затоа и продолжувале да црпат од богатството на македонскиот народен фолклор. Покрај тоа, македонскиот јазик бил присутен на страниците на српскиот печат по различни поводи – покрај преку стиховите, и под форма на фолклорни прилози, репортажи, патописи. Накратко кажано, македонскиот јазик ги искористил сите можни начини да се афирмира при српската државна, културна и јазична доминација во Вардарска Македонија. На истиот начин на кој Македонците во Бугарија ја демонстрирале својата љубов кон татковината преку тамошната државно–политичка и културна доктрина во однос на македонското прашање.

МАКЕДОНСКИТЕ ДОСТРЕЛИ ВО ВРЕМЕТО НА ОКУПАЦИИ

Успехот во секоја област од човековата дејност и сознание се мери не со желбите, туку со прокламирамите цели, не со обидите да бидат реализирани, туку со нивото на таа реализација. При тоа, многу е важно дали тие успеси се затворени во конкретно време и за идните епохи и генерации имаат само историско–библиографска вредност. Цивилизацијата секогаш се интересирала пред се за успесите на националните истории и култури, а драмите што ги спроведуваат се интересни само во контекст на нивното совладување. Вредноста на македонската литература (главно поезија) во светски рамки се пројавува и во времиња кога не само таа литература и нејзините гворци, туку и самите изрази „Македонец“, „македонско“ се прогонувани, понижувани, бришани. Драмата на великите македонски поети Григор Прличев, Никола Вапцаров, Кочо Рацин се засилува и од фактот што тие го испревариле за цела епоха своето време и затоа се неразбрани и хулени не само од туѓите, туку и од своите. Всушност, на Балканот има една општа закономерност: почитта кон творците и нивното дело по нивната смрт е обратно пропорционална на онаа додека се живи.
Големината на Григор Прличев е и од личен и од творечки аспект. Како личност тој се одликува од едноставните националистички тенденции во XIX век и целиот живот ја бара вистината. Не се уморува да ја бара и покрај незгодите, и покрај соблазните на животот. Во Прличев има нешто диогеновско, во него како да е испреплетен човековиот дух кој вечно бара и се сомнева. Во таа смисла, не можам да кажам дека е наш современик, зашто е безвременска личност. Замислете, можел да направи неверојатна кариера во Грција (иако одбил дека е вклучен во грчките учебници), а исто и во Бугарија, каде што и денес тврдат дека бил Бугарин. Свесно ги отфрла тие искушенија зашто е слободен дух. Неговото хеленофилство и бугарофилство имаат еднаква продолжителност. И со двете драстично прекинува. Против грцизмот поведува отворена војна. Четири години пред својата смрт, под преводот на Калимах и Хомер, во 1889 г. запишува: „Гр. С. Прличев, убитиј Блгарами“. Тоа е неговото дефинитвно расчистување со бугарштината,167 а официјалниот почеток е напуштањето на Бугарија во 1882 г. и неговото враќање во Македонија, каде што учителствувал во Битола, Охрид и Солун. Од Солун во едно писмо до својата сопруга пишува: „Солун е срце, а ние вените на Македонија!“ Во 1885 г„ во своето слово за Кирил и Методиј во Солунската гимназија, Прличев вели: „Мајка Македонија многу ослабнала. Откако го роди великиот Александар, откако ги роди св. Кирила и Методија, оттогаш мајка Македонија лежи на своето легло ужасно изнеможена, совршено примрела.“ Целиот живот, вклучително до крајот на својата учителска кариера, Прличев ја спроведува обуката на своите ученици на македонски јазик (охридско брсјачко наречје), а во Солунската гимназија ги терал учениците да ги изговараат зборовите според македонскиот гласовен систем.
Вредноста на творештвото на Прличев можеме да ја разбереме само во контекст на неговиот филозофеки поглед на светот. Вистината и достоинството се на пиедесталот на неговите вредности, а родното место, „татковината“ е најсветото нешто. Идентификацијата иа родно место со татковина кај Прличев не е белег на ограниченост, ниту на комплекси, туку научен и филозофски концепт. Прличев како да ја знаел објективната вистина дека човековите корени се во хармонија со духот на местото на живеење и кога индивидуата е откината од својот корен и од родното место, таа се чувствува како на бсспаќе. Уметничката литература од антиката до денес ја пресоздава драмата на „откорнатите“ од разни причини и нивното враќање во родните места директно или мисловно. Интуитивно или сознавачки, тој македонски гениј ја разбирал релативноста на поимите како „мало“ и „големо“ и дека првиот поим е концентриран израз на вториот. Оттука и можноста малата територија (родното место или државата) да победи голема империја, што ја идеализира во својата поема „Скендербег“. Во творечки однос, Прличев го поставува на пиедестал и јазикот не само како комуникатор, туку и како клуч кон човековата и народната суштина. Тој е полиглот кој знаел девет јазика, но неговиот однос кон нив се менувал во зависност од односот кон соодветниот народ. Истовремено, впечатлив е фактот што до крајот на својот живот Прличев откажувал да го научи бугарскиот јазик, вклучително и во времето кога изјавувал бугарска припадност. Веројатно потсвесно ја сфаќал опасноста од губење на својата автентичност. А на тој начин автентичноста би ја загубила и „татковината“. За Прличев, главна творечка мисија била да ја сврзе „татковината“ со јазичната и литературната средина, во којашто таа би се чувствувала достоинствено. Тој стремеж, пак, е сврзан со фактот што Прличев бил македонски космополит, личност и творец од голем обем. Израз на тој космополитизам и синтетизирана концептуалност биле како неговото полиглотство, така и неговите поетични зафати. Во спротивен случај, тој ќе останел во родниот Охрид и ќе се задоволел со локалниот македонски говор; кој до средината на XIX век бил користен и во црковните служби.
Природниот космополитизам на Прличев го турка уште како четиригодишен да ја научи грчката азбука, а на житејски план да учителствува во Тирана (престолнина на денешна Албанија), да престојува во Атина, а исто така да биде учител во село Долна Белица, во Битола, Прилеп и во родниот Охрид.
Зошто Прличев ја пишува познатата поема „О’ Арматолос“ (,,Сердарот“) на грчки јазик? Од неговата „Автобиографија“ излегува дека тоа го направил од суета. Во 1850 г., кога бил во Атина видел како грчкиот крал Отон му врачил „Лавров венец“ на победникот на поетски конкурс. Вистината е поинаква, но Прличев ја премолчува зашто не бил приврзаник на самофалби. Бил човек со големи амбиции, кои ги реализирал преку дејство, а не со голи зборови. За да не ги боде в очи современиците неговиот голем талент, бил склон и намерно да се самопонижува.
Во реалноста, уште на мала возраст Прличев го читал Хомер и сфатил дека неговиот епски стил најдобро му одговара на идејните и естетските влијанија што сакал да ги постигне. Тие влијанија, од една страна, биле сврзник со драмата и со величието на човековата личност. Прличев сакал да ја развие својата основна мисла дека „Човекот во себе си ја носи својата трагедија“. Од друга страна, да покаже како личноста и преку својата драма може да игра важна улога во историјата. Од трета страна, како единката (личност + родно место, споени во едно цело) може да биде еманципирана и независна. Загоа прототип на поемата „О’ Арматолос“, со којашто Прличев победува на Атинскиот поетски конкурс во 1860 г. е Македонецот Кузман Капидан – сердар на Џеладин-бег, којшто во почетокот на XIX век управува со Охрид и со неговата област како независен владетел од султанот.
Од Хомер Прличев ја зел неговата поетика, којашто според него се вклопувала во величието на древна Грција. Во тој период младиот поет се чувствувал Хелен, затоа и две свои рани творби потпишал со името Григориус Ставридис, кон што го додал псевдонимот „Македон“ (Македонец). Идентификацијата меѓу Македонците и Хелените се движела на тогашната западноевропска пропаганда, која го поставила хеленското минато во основите на европската цивилизација. Да се потсетиме дека во предговорот на својата книга „Елада“ (1821), англискиот поет Шели извикува „Ние сите сме Грци“. Во контекст на таа идентификација со античкото хеленско наследство.
Прличев сакал да ги придобие и Македонците кон него. И тие како Албанците стануваат дел од неговата поема, нив исто ги претвора во Хелени. Тоа е исто како денес, многу луѓе по светот живеат со „американскиот сон“ и се идентификуваат како Американци по дух.
Чувствата и разумот на Прличев, меѓутоа не го претвораат во слеп хеленофил. Затоа само лушпата (обвивката) на „О’ Арматолос“ е хеленска. Авторот преработил 1.142 стиха на македонската народна песна за Кузман Капидан во 912 стиха класичен хеленски епос, по содржината останува недопрена. Имињата на хероите, со исклучок на Кузман, кој е претставен како Космас, се словенски. Според Новак Калибарда, за портретот на „Сердарот“ Прличев го искористил митот за Крали Марко. Во својата „Автобиографија“, пак, соопштува дека прототип на Неда, мајката на Кузман, е неговата мајка Марија. И Албанците во поемата се со словенски имиња. Така Прличев создава неколку сугестии. Во лицето на Кузман Капидан и на хероите Албанци тој го потцртува македонскиот и албанскиот хероизам. Од друга страна, слично на Македонците и Албанците од реонот на Река (каде што главно се развива дејството) „речиси единствени ја сочувале чиста и недопрена источноправославна вера, наследена од дедовци“. Тие биле опкружени од отстапници на православието, кои го примиле исламот и кои Прличев ги нарекува Турци. На тој начин антитезата во поемата е христијани–муслимани. Со вбројувањето на Македонците и Албанците кон Хелените, Прличев реализира две цели. Ги прави достојни за хеленското минато и ја потцртува таа достоинственост како современи борци за православието заедно со Грците. Преку трансформацијата на Македонците во Албанци, тие земаат од албанското јунаштво, а самите Албанци си ги добиваат од Македонците словенските имиња. Преку својата идентификација со Хелените, пак, едните и другите го заслужуваат правото да бидат во основата на европската цивилизација.
Тој Прличев концепт и придава легитимност на неговата поема напишана во Хомеровиот стил, зашто историски ја аргументира. Како македонски космополит, Прличев се интересирал за идејната и содржинска синтеза во својата творба, а не за формата, за кората. Независно дали таа кора е творечка или политичка. Затоа смело експериментира (некои може да кажат мистифицира) со имиња, со политички определби, со стилови, т. е. ги менува своите кори. Во XIX век тој потход станува тенденција кај македонските автори. Тие се интересираат за македонската народносна јатка и ги прифаќаат сугестиите, кои се однесуваат само до политичката лушпа. Во творештвото на Прличев, лушпата во едниот случај (,,О’ Арматолос“) е албанска и хеленска, потоа (во „Сердарот“) е бугарска, но главна е содржината. Лицата и главно функциите на главните херои во поемата Кузман и Неда, се одлично балансирани. Кузман е носител на дејството како физички заштитник на родното огниште мротив бандитите. Неда е духовен чувар, кој морално го поткрепува Кузман. Подвигот на тој херој е толку беспорен, што предизвикува восхитување дури и кај неговите непријатели, коишто жалат за неговата смрт. Во поемата „Хаџи Димитар“ на бугарскиот поет Ботев има сличен мотив: „него го жалат земја и небо, ѕвер и природа и певци песни за него пеат“. Ботев ја пишувал својата поема миогу време по Прличевата (дури по нејзиниот превод на „бугарски јазик“) и таа можеби извршила влијание врз него. Кузман е не само „татковински“, туку многу повеќе балкански, и уште поточно: универзален, вселенски херој. Таква била Прличевата цел, да создаде вечен херој, кој ги надминува формалните разлики – Албанци, Турци, Грци – и се трансформира во општочовечка вредност. Уште поважно е што поетот успева да ја издигне „татковината“ и јазично, а љубовта кон слободата и готовноста за саможртва на хероите – до Хомеровата епопеја. Затоа, покрај тоа што ,,О’ Арматолос“ победува на Атинскиот конкурс, нејзиниот автор е карактеризиран како „Втор Хомер“ (П. Псарас), а главниот критичар и претседател иа Комисијата Александар Ризос Рангавис изјавува: „Арматолос е: творба на чудотворно длето... секој стих блеска како чист бисер“.
Во својата нова поема „Скендербег“, Прличев веќе имал друта цел – да го спротивстави толку популарниот херој на хероите на Хомер. Поемата била 4–5 пати поголема од претходната, а влијанието на Хомер уште посилно, зашто Прличев искористил парафрази и фрагменти од „Илијада“. Би можело да се каже дека таа поема е апотеоза на Прличевиот елинизам. Всушност и тука Прличев го демонстрира приоритетот на содржината над формата. Формално копирајќи го Хомер, преку спротивставување на своите херои со неговите, поетот испраќа алтернативни пораки, во смисла што и во историјата Давид може да го победи Голијат. Таа поема исто така добила позитивни критики во Атина, но во 1861 г. традиционалниот конкурс не бил спроведен и подоцна Прличев тврди дека тоа се случило за да не го добие по втор пат лавровиот венец.
Прличев бил несомнено честољубива личност, но посилна од неговото его била неговата проникливост. Трансформацијата од хеленофилство кон бугарофилство во него не се извршила брзо, независно од експлозивните пројави и во двата случаја. На пример, кога првпат ја минал турската граница на пат за Атина, тој ја бакнал грчката земја. Во 1866 г., пак, изјавува: „Прво сум се родил Бугарин, а потоа човек“. Во реалноста, целиот живот Прличев му останал верен само на својот роден град Охрид. По разочарувањето од хеленизмот, тој се враќа таму, по разочарувањето од бугарштината – го прави истото. Во и низ родното место тој се полни со енергија и ги осмислува своите претходни илузии. Во етапата на своето бугарофилство, поетот прави трансформација на ,,О’ Арматолос“ кога ја преведува на македонски охридски, од него нарекуван бугарски јазик. При тоа, тој не само што ја возвраќа нејзината македонска народна ритмика, туку ја променува и главната идеја, бидејќи конфликтот меѓу хероите е врз религиозна основа. Во новата варијанта алтернативата веќе е Албанци–Бугари. Со отстранувањето на еленската лушпа на поемата, Прличев демонстрира дека неговиот современ грцизам не ја заслужува добродетелта на хероите. Уривањето на грчкиот идеал е на сите нивоа – јазично, естетичко, морално, историско. Прличев води тврдоглава полемика со британскиот хеленист Голдсмит и прави 17 забелешки на неговата „Историја“. Три од нив се однесувале на Филип Македонски и девет на сина му Александар Македонски.176 Целта му е да докаже дека античките Македонци не биле Хелени. Поетот станува многу критичен и кон неговиот бивш идол Хомер, и кон неговото творештво: „Ме разгневува повременото заспивање на Хомер“. Ете зошто, кога ја добива поканата од цариградското бугарско читалиште да ја преведе „Илијада“, Прличев си дозволува да ги редактира и да ги скратува стиховите на Хомер. Неговиот превод е пречекан на нож од бугарските просветители во лицето на Нешо Бончев, Лубен Каравелов, а поетот Христо Ботев му адресира уништувачки епиграм. За тоа има две причини. Првата е што јазикот на Прличев не бил бугарски и покрај неговите тврдења, туку смеса од македонско–бугарско–руска лексика. Тој се разликувал од јазикот на Бугарите, макар што и тие пишувале на јазик кој бил многу далеку од бугарскиот литературен јазик, утврден по создавањето на бугарското кнежество. Проблемот бил што Прличев се држел до својата јазична смеса и не сакал да се приклучи кон бугарската јазична смеса. Втората причина не е помалку важна и е сврзана со љубомората на бугарските преродбемици кон Прличевиот авторитет. Бончев го карактеризира преводот како „непромисленост“ и го обвинува Прличев за незнаење и за недостиг на вкус. Во тоа време Бончев бил учител по старогрчки јазик во Москва и во Прличев гледал опасен конкурент. Критиката на Каравелов, пак, покрај љубомора, оддава и шовинизам: „Бре, еј, празна лејка, кога не си знаел бугарски јазик, кој ѓавол те натерал да станеш бугарски литератор, бугарски поет и бугарски просветител?“ Самиот Каравелов имал македонско потекло, но за разлика од Прличев умешно лавирал меѓу русофилството, србофилството и бугарофилството, а од друга страна меѓу просветителските и револуционерните идеи. Бил женет за Србинката Наталија, поради што архивата на Бугарскиот револуционерен централен комитет (БРЦК) потпаднала во српското конзулство во Романија, а оттаму – во турската власт. Печатницата на Каравелов во Букурешт, пак, му била подарена од српското министерство за надворешни работи. Прагматичниот националист Каравелов го обвинува Прличев, дека ако не го знае бугарскиот јазик, не требало да станува бугарски литерат, но со истата мамка тој и сличните на себе му се заканиле дека ќе му скокнат, ако Прличев директно се објавел за македонски литерат. Дадените довде мноштво примери со други Македонци врз кои беснеела бугарската пропаганда, се многу карактеристични.
Подоцнежните, како и денешните бугарски истражувачи се категорични дека обвиненијата кон Прличев за неговиот превод биле апсолутно несправедливи. Доволно е да се посочи мислењето на патријархот на бугарската литература Вазов, дека Прличев го предал „стегнато и енергично“ принципот на „Илијада“ и дека поради „гневната критика“ на Нешо Бончев, Бугарија се лишила од „еден поетски превод, направен од поет на Хомеровата поема. Зашто оние, кои ги имаме веќе, се едно печално недоразбирање“.
Скандалозниот однос кон Прличевиот превод е уште еден повод тој да разбере дека бугарската пропаганда сака да ги искористи авторитетот и умеењата на македонските книжевници, но истовремено да ги контролира, да ги понижува и да си поигрува со нив. Други примери во тој однос се откажувањето да биде востановена Охридската архиепископија и стремежот на Бугарската егзархија да наложува учебници на источнобугарски дијалект во македонските училишта, како и да го воведува тој дијалект во македонските општини и цркви. Како резултат на горчливиот обид со хеленизмот и бугарштината, Прличев е одвратен од нивниот ситен шовинизам, којшто не е достоен ниту за неговите херои, ниту за него како творец. Затоа тој се решава на нов потег – да ја преведе својата поема на општословенски јазик. Зашто таков јазик не постоел, Прличев се обидел да го создаде така што во мсѓувреме напишал и граматика за него. Тоа словенско есперанто е Прличевиот одговор на меѓуетничките и балканските национализми, но истовремено е илустрација на неговата почит кон историјата и вистината. Зашто, според мего, „една е словенската граматика и ќе настане време кога едно општо наречие... ќе ги сврзува сите словенски племиња,“ а во основата на словенските „првобитни форми“ е наречјето на „многустрадалните Македонци“.
Денес Прличев се восприема како најголемо име во македонската литература во XIX век. Во Бугарија пак е сметан за бугарски преродбеник, но се потценува пеговото творечко дело. Според Костас Кулуфакос: „И пошироко од нашите два народи поетот што му оддаваме почит, му припаѓа на човештвото. Зошто поезијата и духот на слободата што ја изразува – се сечовечки“. За Прличев како фигура од европски формат пишуваат и македонски автори.
Всушност, Прличев и како граѓанин, и како творец е многу повеќе отколку оцените за него. Во граѓански однос тој е пример за сите историски епохи како треба да се води бескомпромисна борба со општествената и политичката конјунктура за да се зачува личната автономија. Тој е пример како индивидуата го посветува целиот свој живот на барањето на вистината за да стигне најпосле до неа. Безвремен е и Прличевиот филозофски концепт за улогата на личноста во историјата, за органската врска меѓу личноста и родното место, за релативноста на поимите како „мало” и „големо” и можноста „малото да го победи „големото“.
Во творечки однос, авангардни се Прличевите сфаќања за предноста на содржината во однос на формата. Споровите содржина или форма и денес се многу актуелни и изгледаат неразрешливи, но Прличев го аргументира и го заштитува својот концепт убедливо преку своето комплетно творештво. Својот превод на „Илијада“ поетот го придружува со објаснително писмо: „Би било безумно да преведувам точно, буквално. Тогаш мојата цел никогаш не е постигната. И така преводот, ќе биде слободен“. Тој потход на Прличев исто е авангарден, зашто и денес меѓу преведувачите постојат различни мислења дали поголема вредност има строгото придржување до оригиналот или неговата содржинска интерпретација. Но, при преводот Прличев си дозволува уште нешто, кое според критиката на Нешо Бончев: „не го преведувал Омира, туку острижен им го предложил на Бугарите и го дополнил и украсил по свој вкус. На тој начин Прличев се јавил не само како слободен интерпретатор, туку и како коавтор и коректор на Хомер. Таквио однос кон светските класици изгледа кошустествено, но кон крајот на минатиот и во нашиот XXIвек се појави таканаречениот интелектуален или литературен театар, во кој пиесите на автори како Шекспир, Расин, Горки, Сервантес, Голдони, Едмон Ростан и др. се осовременуваат, нивните пораки се актуализираат, така што на тој начин тие се претвораат во наши современици. И во тој случај Прличев е авангардист, кој е далеку пред своето време.
Интелектуален модернист е Прличев и во своите поеми. Тука тој експериментира не само со стилови, туку и со историски факти. Затоа можеме да го наречеме предвесник на литературните мистификации, чиишто највидни денешни претставници се Умберто Еко, Милорад Павиќ и др. Покрај тоа, Прличев е и јазичен експериментатор. Македонската народна песна за Кузман Капидан е трансформирана во класичен хеленски епос („О` Арматолос ), а подоцна тој епос е трансформиран во поемата „Сердарот“. Соодветно, македонскиот народен говор е заменет со грчки јазик, а тој од своја страна – во пишан македонски охридски јазик. И кога станува збор за јазикот на Прличев, тој следствено се разоткрива како авангардист. Прличев сакал јазикот да одговара на историската вистина. Затоа, од една страна, користел стари зборови од македонското охридско подрачје. Од друга страна, бил приврзаник за создавање општословенски јазик, во чијашто основа би бил македонскиот. Со други зборови, тој настојувал да се врати словенското единство од времето на Кирил и Методиј, но истовремено за да се искористи јазичното богатство на словенските народи трупано во изминатите илјада години. Таквата идеја во времето на Прличев се идентификувала со панславизам, но големиот Македонец не бил панславист, а како македонски космополит – приврзаник на синтезата во јазикот. И Денес, поради политичката расцепканост на словенските народи, Прличевата идеја изгледа утописка, макар што таа е објективна алтернатива за господството на англискиот јазик. Тоа покажува дека во однос на улогата и функциите на јазикот, и денешните словенски генерации се во подножјето на Прличевиот гениј.

* * *

Денес мнозина литературни творци од Европа и од останатиот свет пишуваат на повеќе од еден јазик. Тоа е сврзано со раширените комуникации, со големата динамика на животот, кога еден творец живее истовремено во разни држави. Пред времето на национализмите во XIX век, на Балканот поради мултиетничкиот и мултикултурен карактер, луѓето користеле повеќе јазици. Илустрација за тоа е едно писмо од 16 март 1718 г. на патешественичката Мери Вортли Монтегју за османлискиот престол: „живеам на место кое многу добро ја олицетворува Вавилонската кула“. Во квартот Пера се зборувало на турски, грчки, еврејски, ерменски, арапски, персиски, руски, словенски, влашки, германски, холандски, француски, англиски, италијански, унгарски јазик. Десет од нив се зборувале во нејзиниот дом. Месните жители ги изучувале сите тие јазици истовремено. Самата Монтегју познавала деца на по 3–4 години, кои говореле италијански, француски, грчки, турски и руски јазик.
Балканските творци исто така пишувале на повеќе од еден јазик. Во времето на национализмите кога започнале да се конструираат балканските нации и јазици, тука царувал вистински хаос. На пример, Христофор Жефарович (1690–1753) бил роден во Дојран, Македонија, а починал во Москва. Тој се претставува ту како илирско–словенски, ту како „иллирiко рассiанскiи обшiи зографъ”. Во XIX век Бугарите и Србите, а подоцна – и Македонците водат борба за неговата етничка припадност. Иако што Жефарович работел за будењето на сите јужнословенски народи. На истиот начин Србите и Бугарите водат борба за Јован Раиќ, роден во Нови Сад.
За разлика од балканските национализми, кои не дозволуваат еден творец, да припаѓа на повеќе од една литература (за Иво Андриќ претензии имаат Босанците, зашто е роден во Босна; Хрватите, зашто пишувал на ијекавската верзија на јазикот до создавањето на Кралството иа Србите, Хрватите и Словенците; Србите, зашто потоа мишувал на екавската верзија на тогашниот српскохрватски јазик, а покрај тоа во 1958 г., кога се оженил, се декларирал за Србин), во македонската литература постои терминот „дводомни писатели“. Таа карактеристика се објаснува со фактот што поради распарчувањето на Македонија меѓу нејзините соседи, македонските творци биле принудени да живеат и да пишуваат на соодветните туѓи јазици. Надвор од таа домашна аргументација, дводомноста или повеќедомноста на творците се должи на повеќе фактори. На Балканот таков фактор се постојните мултикултурализам и мултиетничост од антиката до дснес на тукашните општества, дополнети со блискоста на јазиците (до пред два века тука постоел балканскиот јазичен сојуз) и традициите на балканското население. Со современата глобализација, спомнатата карактеристика има содржинско покритие во целиот свет. Конкретно за македонските творци, не само принудата, туку нивниот космополитизам ги туркал кон учење и користење на неколку јазици. На тој начин тие имале придонеси во неколку национални литератури, без значење каде им минувал животот. Прличев, на пример, со мали исклучоци живеел во Македонија, но надвор од светското значење имал конкретни придонеси во три литератури – македонската, грчката и бугарската. Кочо Рацин исто бил тридомен творец, а Никола Вапцаров дводомен.
Вапцаров е пример како еден Македонец, надоен со македонските народни традиции и со македонското самосознание, успева уште на млада возраст да стане голем творец, иако пишува на туѓ јазик. Слично на Прличев, и Вапцаров добива признание веднаш по својата смрт. Изгледа парадоксално што бугарскиот национализам го извршува неговото физичко убиство и истиот тој национализам следствено ја пропагира неговата бугарска припадност. Всушност, таа парадоксалност докажува дека не постои принципиелна разлика меѓу големобугарската државна доктрина, буржоаскиот, социјалистичкиот и денешниов период.186 Бугарскиот национализам само ги сменува своите маски во времето на османлиската власт, и подоцна при различните општествени трансформации на бугарското општество. Затоа настрана од физичката ликвидација, Вапцаров многукратно е подложуван на духовна стрелба. При тоа, за еден споредбено краток период од седум децении.
Зошто бугарскиот национализам, бугарската литература, официјална Бугарија стравува од Вапцаров? Зошто отворено или прикриено го мрази и покрај формалните прослави што му ги организира? Како вештачки нации, Бугарите и Грците имаат комплекси од сите свои соседи, чиј развој е природен и едноставен. Во случајот со Македонците, тие комплекси се посилно изразени, поради суштествените разлики меѓу нив. Грчкиот и бугарскиот етноцентризам (национализам) чувствуваат омраза и страв од македонскиот космополитизам поради неговата духовна надмоќност. Истовремено, преку својот национализам, тие го крадат македонското историско наследство: Грците – античката македонска историја, Бугарите – нејзиниот словенски период Доказ за нивните македонски комплекси се нивните сопствени признанија. За Грците, епохата на Александар Македонски била најславниот период од нивната историја. И за Бугарите, Македонија била „најромантичниот дел од бугарската историја“.
Кон крајот на XIX век новото бугарско кнежество ги испитувало двојните чувства кон Македонците. На секакви начини ги провоцирало иселеничките процеси кон Бугарија поради потребата од работна рака и од македонската трудољубивост. Од друга страна, се страхувало дека Македонците поради својот висок интелект заземаат важни позиции во државата. Од 1289 офицери во бугарската армија, 430 (33%) биле Македонци, од 35.000 државни службеници 15.000 (43%) биле Македонци, од 3.412 свештеници 1.262 (37%) биле Македонци. Кога ќе се земе предвид дека тогаш македонската емиграција во Бугарија била околу 50.000 луѓе, а населението вкупно 3.744.283, т.е. емиграцијата била 1/75 дел, а заземала повеќе од 1/3 од должностите, станува јасно дека македонската конкурентска способност била 25 пати поголема во споредба со другото население. Затоа Бугарите ги гледале под око дури и тие Македонци кои се побугарчувале. Затоа и меѓу Македонците во Софија, кои претставувале 1/6 од населението, и Бугарите избувнувале конфликти.
Вапцаров е роден во Банско, Пиринска Македонија, три години пред Балканските војни и пред нејзиното присоединување кон Бугарија. Слично на Прличев, и Вапцаров уште од младешки години бил исправен на историски крстопат, но тој бил сврзан со неговото семејство. Татко му Јонко Вапцаров исто така преживувал сложен пат – од македонски револуционер и соборец на Јане Сандански до врховист и бугароман, близок пријател на бугарскиот цар. Мајка му Елена, пак, била со колеблив карактер. Во времето на судскиот процес против Вапцаров, таа пишува неколку молежливи писма до цар Борис Трети и до министерот за војска. Во својата молба до царот од 15 јули 1942 г., вели: „Ваше Величество, младоста си ја дадов за Бугарија, залакот од уста и тој на своите деца го делев со сите апостоли за слободата на Бугарија“. И уште: „Молбата ми е милост, милост, Ваше Величество, подарете му го животот, на моја одговорност ќе се грижам да му влијаам, тој ќе стане добар Бугарин”. Во тие неколку реда обраќањето „Ваше Величество“ се среќава четири пати, а понижувањето извира од секој збор, вклучувајќи го последното „Ви ја бакнувам десната рака“. Тука прави впечаток леснотијата со којашто мајката ја преиначува вистината: апостоли го посетувале нејзиниот дом, вклучувајќи го Јане Сандански, а се бореле не за слободата на Бугарија, туку за слободна Македонија. Во двете писма до министерот за одбрана, Елена Вапцарова одново тврди за сина си „Тој ќе стане добар Бугарин и своите сили и способности ќе ги положи пред олтарот на својата татковина“. И тие текстови се полни со изрази како „молам“, „почитувани“, „со почит“ итн. Во пратената молба до царот од Кавала, Вапцаровата сестра Рајна оди уште подалеку: „Мама беше вистинска Бугарка и за неа татковината беше најскапото нешто. Таа имаше силна желба да ја види слободна ’од Дунав до Егеј бел, и од албанската пустина до црноморските води’. И сега, кога срцата на сите ликуваат, мојата мајка не може да се радува дека и е остварена мечтата, зашто двајцата синови и се обвинети како комунисти”. На прв поглед реакцијата на Вапцаровите блиски е природна – сакале да го спасат. Нивното поведение, меѓутоа, е во целосен контраст со тоа на поетот. По изрекувањето на смртната пресуда, тој е принуден од своите блиски да поднесе молба за помилување. Таа е лаконска, како и истрелите што одекнуваат истата вечер:

До неѓовото Величество царот – Софија
Осуден сум на смрт со стрелање според Кривичниот закон, дело бр. 585 на Софискиот военополски суд. Молам да биде заменета пресудата со доживотен затвор.
Никола Иванов Вапцаров – Централен затвор.

Забележувате ли некаде почит кон царот или ветување дека ќе стане „добар Бугарин“? Вапцаров не сака милост, зашто ги осознава својата големина и справедливоста на неговото дело за коешто се бори. Очигледното несогласување меѓу Вапцаров и неговото семејство се должи на две нешта: Прво, неговите блиски не ја сфаќале неговата вистинска вредност. Второ, имале психа која се приспособува кон моменталната конјунктура. За потврда на ова, еве уште два примера со баба Елена. На 7 мај 1948 г. весникот „Нова Македонија“ ја опишува средбата меѓу македонски писатели и Елена Вапцарова. По средбата, таа и кажала на учителката Љуба Стојанова: „Најпосле дочекав да се сретнам со македонски писатели, колеги на мојот Кољо. И тој со нив ќе дојдеше ако беше жив, но го убија крвниците...“ Пред писателите, пак, изјавила: „Некој, после ослободувањето, ме праша – чиј поет е тој? Одговорив со неговите зборови: ’Над мојата земја в небото се опира Пирин, и мугрите в бури илинденски приказни пеат, над Охрид лазурот е просторен и син, а уште надолу е светлиот брег на Егејот“.191 Дваесет години подоцна Елена Вапцарова со отворено писмо во весникот „Отечествен фронт“ протестира против преведеното творештво на Вапцаров во Скопје зошто „немало“ македонски јазик. По уништувањето на културната автономија на Пиринска Македонија, Вапцаровиот брат Борис започнува здраво да се искачува по скалите на власта, а по тој пат успешно минуваат и неговите деца Маја и Никола. Врв на паѓањето на Вапцаровите роднини е уништувањето на неговиот гроб и водените од нив судски спорови за да ја приграбат куќата–музеј во Банско.
Ете зошто, по својот пат како граѓанин и творец, Вапцаров требало првин да се бори со своето семејство. Резултатите од таа борба се гледаат уште кога имал 17 години. Во списанието „Родина“ (Софија, 1.5.1926) тој ја публикува творбата „За татковината”, во која ги оцртува граничните места на родната територија: Пирин, Струма, Преспа, Шар, Воден. Во тоа време Вапцаров веќе е ученик во Морнарско–машинското училиште во Варна и многубројната македонска емиграција таму му укажува влијание. Две години подоцна, во истото списание, ги објавува песните „Носталгија“ и „Те сакам, Пирине“. Пирин има централно место во Вапцаровата поезија и како симбол на непокорството, и како симбол на татковината. Но, и како антитеза на домашното огниште: „Зашто единствено сал ти ми ги вети / Она што мајка ми не ми го даде, / Она што татко ми не ми го остави, / Те сакам јас, те сакам јас, Пирине!“194 Во „Носталгија“ прозвучува рефренот „Клет несреќник, зар в туѓина дална / Ке барам јас свој загубен рај!“, кој единаесет години подоцна е разгрнат во песната „Земја“: „Таа земја, / по која сега чекорам, / таа земја, / во пролет што ја буди југот, / таа земја – своја не ја знам, / таа земја, / простете, е: туѓа!“ Во Вапцаровата поезија македонската национална преродба е во апсолутен континуитет. Творецот не излегува надвор од својата оцртана татковина Македонија, макар што близу половината од својот живот Вапцаров протерува надвор од неа (во Варна, Софија.) Во неговата драма „Деветтиот бран“ од 1935 г. не случајно има херој Арсо Македонецот. Таа пиеса има автобиографски карактер и го одразува расколот меѓу Вапцаров и татко му (во неа синот на директорот на фабрика за кожи му се спротивставува на татко си и на другите претставници на власта).
Без сомнение, отворениот конфликт меѓу Вапцаров и татко му тешко се одразил врз поетот. Тоа го измачувало, се обидувал да се приближи до семејството, но испратените писма до него, и покрај почетните обраќања: „Мили родители“, „Мил татко“, „Др. татко“ во содржински однос покажуваат напнатост и се поголемо студенило. Вапцаров не е личност што некои (родителите, сопругата, власта) може да ја тргнат од избраниот пат. Во „Моторни песни“, единствена негова стихозбирка објавена за време на животот, има цел циклус „Песни за гатковината“. Сите тие: „Татковина“, „Земја“, „Песна“, „Татковина имам“, „Комитска“, „Ел-тепска“ се посветени на Македонија. Карактеристичен е и насловот на стихозбирката, како и на многу Вапцарови творби насловени како „песни“. Поетот пишувал на бугарски јазик, но не ја користи бугарската определба „стихотворба, стихотворение“, туку македонската „песна“. Не само затоа што се чувствувал Македонец, туку зашто се обидувал да ги предаде македонската мелодичност и звучност на бугарски.
Вапцаровиот поетски гениј и неговото македонско самосознание биле трн во очите и на бугарската власт, и на бугарските писатели, дури и на бугарските комунисти. Бугарската власт страхувала дека Вапцаров може да стане национално знаме на сите Македонци. Меѓутоа, таа официјално го убива како „терорист“ и „комунист“. Вапцаров не бил ниту едното, ниту другото. При средбата па Елена Вапцарова со цар Борис Трети тој отворено и изјавува: „На Борис влакно нема да му падне од глава, но за Никола ги имаме сите докази и општествени траги – тој се е борел против мене и против државата. Тој е мој непријател!“ Ќе потсетам дека бугарските комунисти не се бореле против државата, туку само за промена на оиштественото уредување. Затоа и власта го толерира национализмот на нивните водачи, ги затвора, но не ги убива, но ги убива комунистите интернационалисти пратени од Москва и Македонците како Вапцаров и Антон Попов. Карактеристичен е фактот дека обвинителните акти против раководителите на БРП(к) Цола Драгојчева и Антон Иванов се на пет и на четири страници, а против Вапцаров, кој во споредба со нив е ситен учесник во антифашистичкото движење – на цели девет страници. Очигледно е и друго – функционер од рангот на Трајчо Костов (член на Политбирото) добива доживотен затвор. А Вапцаров е стрелан поради неговата функција на курир, додека Антон Попов во практиката, пак, не извршува никакви функции.
Вапцаровата дарба и македонскиот дух не им се допаѓаат и на бугарските писатели. Неговата стихозбирка намерно останува „незабележана“ од нив. И тука ќе потсетам дека малата книшка со 21 песна поетот ја издава со сопствени средства. Најдобрата рецензија е на македонскиот критичар Димитар Митрев,197 поместена на прва страница на весникот „Завои“, бр. 30,1940 г. Во неа Митрев ја дава највисоката оценка за циклусот „Песни за татковината“. Во едно писмо на Митрев од 31.7.1942 г. до уредникот Константин Цапев на весникот „Литературен критик“, тој му пишува: „Побргу еден гнев, една злоба ме тера да стискам заби. ’Да гризам по грлото’ не на тие кои му го зедоа животот на Гришата (псевдоним на Вапцаров – б.м. Ст. Вл.–М.) зашто погледнато објективно, тие не можат да постапуваат поинаку, туку на тие ’наши пријатели’ – подлеци и кретени кои разнесуваа легенди и се обидуваа да го оцрнат името на најсветиот човек и другар.“ И понатаму: „Јас никогаш не сум се колебал во однос на Гришата. За мене тој е таму каде што се имињата на Ботев, Смирненски, Јасенов и Гео Милев. Најновото, најсветло знаме по нив. И како што ти пишав, легенди н песни ќе се разнесуваат од уста на уста, од поколение на поколение.“198 Позитивен одѕив за „Моторни песни“ печатат и Македонецот Ангел Жаров (Михаил Сматракалев) и бугарскиот комунист (од 1948 г. антикомунист) Петар Мирин (Семерџиев). Георги Караславов, кој исто така пишува рецензија, на крајот снисходливо констатира: „Се јавија неколку пријателски рецензии, но широк одек во лигературата не се доби“. По 1944 г. бугарските писатели нормално се каат што не го „забележале“ Вапцаровиот талент. Интересно е како македонските автори го забележуваат, а бугарските не можат. Во интерес на вистипата, не сите македонски творци. Забележително е дека авторитетниот Тодор Павлов, којшто пишува цела книга пофалби за Венко Марковски, го премолчува Вапцаров. По контекст на подоцнежната трансформација на Павлов и на Марковски во „Бугари“, тоа е лесно објасниво. Самиот Марковски снисходливо ги нарекува стиховите на Вапцаров „убавички“. Затоа што му завидувал за водечката улога во „Македонскиот литературен кружок“, каде што членувал и тој? Како одговор, Вапцаров само рекол: „Тој е голем поет!“ Само тој факт е доволен за да ја разоткрие вселенската разлика меѓу двајцата поети.
И така, Вапцаров бил подложен на завист од страпа и на бугарските, и на македонските автори, познат е надмениот однос на Елисавета Багрјана кон поетот во судската сала. Поради својата македонска самосвест, Вапцаров не е сакан и од бугарските комунисти, макар што ќе ги користеле неговите услуги. Типичен е обидот на функционерот Цвјатко Радојнов да го искористи Вапцаровиот талент за пропагандни цели. Тој му предложил на поетот да напише таква творба, но Вапцаров во својата желба „да избере тема најблиска до своето срце“, „решил да пишува за војната во Македонија“. Радојнов не ја одобрил песната „Хроника“ поради „погрешната идеолошка основа, зашто најпрво се однесува на настани кои веќе се минато. Ми направи забелешка дека погрешно го напаѓам целиот германски народ, туку критиката треба да биде упатена до фашизмот. Како неумесна нагласеност ја одвои мислата дека не за прв пат кај нас влегува историјата со крвава муцка, зашто во Македонија влегувале и Турци, и Грци, и Срби, и Англичани, и во овој миг ние немаме потреба да ги припомнуваме сите тие нешта“. Вапцаров учествувал во антифашистичката борба како македонски патриот кој ги идентификува окупаторите на својата родина повеќе етнички, отколку идеолошки и политички. За него победата над фашизмот означувала и победа на Македонците за своја држава. Неговото самочувство на творец, кој гледа далеку во иднината го поставувало над партијците–националисти. Затоа и последните зборови на Вапцаров пред судот пред да биде прочитана пресудата се: „не бил член на комунистичка или работничка партија, туку бил член на антифашистичка организација“.
Објективно погледнато, бугарските фашисти пукаат во Вацаров, но за тоа им помагаат бугарските комунисти. Македонецот Митрев го знаел тоа и оттаму е неговиот гнев. Никола Парапунов, кој бил раководител на партизанското движење во Пиринска Македонија, му предложил на Вапцаров раководна позиција во движењето. Поетот прифатил, но ЦК БРП(к) се противставил, за да го спречи неговото физичко опстојување. По 1948 г. комунистичкото сквернавење на Вапцаров продолжило по две линии. Тогаш БКП го прогласува за комунист и за голем Бугарин. За таа цел биле извршени големи манипулации со материјалите од судскиот процес. Според внукот на Вапцаров, Никола од Народната милиција „Првин побарале 5 папки, по што вратиле 3 папки. Во еден момент тие го обновуваат и делото започнува да расте, така што сега во моментов е 11 папки.“ На тој начин, но излезената книга „Дело 585/1942 – Никола Јонков Вацаров“ во 2012 г, тешко може да се разликува вистината од лагата. Во 1963 г. власта составува лажен протокол дека Вапцаров бил примен за член на комунистичката партиска организација во селото Стоб. Две години пред гоа, ЦК БКП ги одзема и ги крие Вапцаровите извештаи пред Македонскиот литературен кружок од 1938–1941 г. Оригиналите се кријат до 2002 г. За несреќа на бугарската пропаганда, Димитар Митрев и Ангел Жаров (Михаил Сматракалев) се учесници во работата на кружокот, а Сматракалев зачувал и копија од извештаите. Блаже Ристовски, пак, имал можност да ги разгледа тетратките на Вапцаров во неговиот софиски музеј во 1960 г. и да го прочита последното напишано од раката на Вапцаров: Ние сме Македонци, а нашето творештво треба да биде во служба на македонската кауза“.
Политичкото убиство на Вапцаров од комунистите почнува уште пред неговото стрелање. Тогаш биле пуштени муабети дека на распитите ги предал своите другари. Муабетите произлегувале од самите предавници, кои пред полицијата ја разоткриле вишата структура на комунистичката партија. Цвјатко Радојнов, на пример, им раскажал на иследниците за дејноста на својот помошник Вапцаров. Самото апсење на поетот било резултат на предавство. По 1989 г. по Вапцаров започиуваат да пукаат т.н. антикомунисти (дотогаш комунисти). Прв пука еден поетаутсајдер Марин Георгиев, кој се самопофалува за тој акт и преку насловот на својата книга „Третиот растрел“. Според него, Вапцаров бил со физички, социјални и морални дефекти. Други автори како Јордан Каменов и Цвета Трифонова го прогласија поетот за „жртва“, којашто требало да биде спасена.
Каменов тргна да го „спасува“ Вапцаров од комунизмот, а Трифонова – од македонизмот. Од друга страна, комунистичките средини во лицето на Марија Радонова и Лачезар Еленков гневно се нафрлија да го бранат „комунистот“ и „Бугарин“ Вапцаров. Во хорот на таа глутница се вклучи и Маја Вапцарова, која напиша отворено писмо: „Запрете го потсмевот со Бугаринот Вапцаров“. И за да биде циркусот комплетен, проф. Тодор Балкански во својата книга „Никола Вапцаров, Бугарија и Бугарите“ заклучи дека „Вапцаров е еден многу добар поет, но лош Бугарин. Се чувствувал македонист“.
Идејата за „лош Бугарин“ потекнува уште од молбите на Елена Вапцарова до царот и до министерот за војска дека ќе го направи сина си „добар Бугарин“. Тоа е најсилниот индиректен доказ дека Вапцаров не се чувствува Бугарин. Непосредниот доказ го дава самиот поет, со својата дејност и со творештвото. Најважниот дел от таа дејност е неговото учество во „Македонскиот литературен кружок“. За таа творечка организација се карактеристични неколку работи:
1) Таа се јавува како продолжителка на „Словено–македонската книжевна дружина“ создадена во 1888 г. во Софија од Георги Пулевски. По нејзиниот разгром од бугарската власт, во 1891 г. била формирана „Младата македонска книжевна дружина“, чијшто орган „Лоза“ излегувал меѓу 1892–1894 г. Целта и на двете дружини била да ја преродат „народната македонска литература“ и да го зачуваат македонскиот народен јазик преку неговото пишано афирмирање.
2) Целта на Кружокот, формиран во 1938 според рефератот напишан од Вапцаров, била изучување на македонскиот фолклор „во неговите најситни подробности“, „да ја познаваме македонската историја“ и најважното: да се создаде македонска литература, којашто ќе стигне до умовите и срцата на сите Македонци; „...ако во нас има капка македонска крв, ако во нас останала капка благодарсн патриотизам, овој пат треба да се впрегнеме, ропски да се впрегнеме, за да понесеме дел од одговорноста на сдно дело и жестокото величие на една епоха“.
Формално, предвесник на Кружокот бил објавеннот Македонски литературен кружок на страниците на весникот „Македонски вести“ на 5 август 1936 г„ чијашто дејност се развивала во редакцијата на весникот. Една година подоцна, весникот бил забранет, а со тоа и кружокот ја прекинал својата дејност. Во периодот 1937–1938 г. иил формиран полулегалниот Македонски литературно–публицистички кружок„Нација и култура“. Од него но основачкото собрание на Кружокот во 1938 г. зеле учество Антон Попов и Иван Керезиев. Во споредба со претходните модификации на Кружокот, тука целите (особено во неговиот Статут од 1939 г.) биле прецизно дефинирани, како и суштината на самата организација: „Кружокот е самостојна, независна група од македонски поети и писатели, обединети од заедничката цел да работи за создавање македонска уметничка литература“. И уште: „Кружокот го афирмира создаденото творештво од неговите членови, организира литературни читања, вечеринки, утра, екскурзии, издава книги, весници, списанија, зборници, алманаси и друго“.
3) Поради минатите и денешните обвиненија дека Македонскиот литературен кружок бил зависен од Комунистичката партија, треба да се потцрта неговиот статут из „самостојна, независна група“. Уште нешто. Во својот рсфератВапцаров ја упатува критиката: „Несреќата беше по тоа што ние кажувавме реплики секогаш по политичкиот суфлер“, разгледувајќи го формирањето на Кружокот по иницијатива на БРП(к) и решението на Коминтерната, со коешто се признава македонската нација. Вапцаров бил против чекањето директиви и политички решенија по македонското прашање. За него, фактот што Коминтерната и бугарските комунисти ги признавале Македонците, ја олеснувал нивната работа, но тие самите требало да најдат решенија за својата иднина. Од таа причина, кога се разгледувало прашањето за издавање антологија на македонската поезија, Вапцаров ги цитирал зборовите на Мисирков од неговата книга „За македонцките работи” за потребата од македонски литературен јазик.
4) Во периодот на своето постоење до 1942 г., Кружокот го организирал цутот на македонската интелигенција од цела Македонија. Во него зеле учество и Кочо Рацин и Волче Наумчевски и тогашниот студент Блаже Конески. Во неговото раководство влегувале Вапцаров, Антон Попов и Сматракалев, но душа и мотор на Кружокот бил Вапцаров. Биле установени плодотворни контакти со Кружокот на македонските студенти во Белградскиот универзитет, како и со вдовицата на Мисирков и со неговиот син, при чијашто посета ги добиле Мисирковите ракописи и книги. Членовите на Македонскиот литературен кружок се чувствувале продолжители на Македонското литературно–научно другарство во Петербург и работеле за слободна независна Македонија на целата нејзина етничка територија. Преку својата дејност, членовите на Кружокот и нивниот лидер Вапцаров се претвориле во важен фактор на новата македонска литература и култура по 1944 г.
И самото творештво на Вапцаров покажало големо влијание како за македонската, така и за бугарската литература. Неговиот поетски гениј го претворил во светски поет. Влијанието на Вапцаров врз бугарската моезија не е поради фактот што пишувал на бугарски јашк. Инфилтрирајќи го македонскиот дух, македонскиот космополитизам во тој јазик, тој ги раширил неговите изразни можности и идејни пораки. Затоа во стиховите па Вапцаров и темите од политичкото секојдневие, и тие сврзани со пролетерската револуција, не звучат грубо, плакатски како кај другите бугарски поети од тоа време.
Тие се проникнати од неверојатната чистота, искреност и хуманизам на Вапцаров. Романтиката, за којашто зборува тој во својот реферат пред Кружокот извира од неговото срце, а не од теоретски постулати. Вапцаров е поет, кој претвора во класика се до што ќе допре неговиот поглед. Кај него јазикот не само што разоткрива, сугерира, а и визуализира, што истовремено го прави поет и уметник. Таква симбиоза е можна само во македонската душа. Не е случајно што многу од Вапцаровите стихови можат да се пеат, поради нивната изразност и мелодичност. На тој начин тие го заштитуваат насловот „Песни“, што е карактеристичен белег на македонската поезија.
Вапцаров извршува влијание врз новите генерации бугарски поети поради своите идеи, претворени во поезија, кои го направија и светски поет: хуманизам, космополитизам, слободољубие, романтизам. Им покажа како една генијална личност може да изврши влијание врз јазикот, како самата може да создава „нов јазик“ врз синтезата на бугарскиот јазик. И ако бугарските поети, коишто пишуваа на истите теми како и Вапцаров, не успеаја да ги надминат и дури да стигнат до неговите сугестии, причината не е во недостигот на талент, ниту на желба или вдахновение. Тие се учеа од Вапцаров, а некои и го имитираа, но им недостигаше македонската суштина и космополитска синтеза. Кај самиот Вапцаров се чувствува влијанието од Мајаковски, но неговите творби имаат ддабочина и многуслојност, што му недостасува на советскиот поет. Истото може да се каже за големиот бугарски поет Пењо Пенев, кој по идеен и творечки замав му парира на Вапцаров, но му недостига мајсторството на детаљот, пластичната слика на светлосенките во Вапцаровата поезија. Со својата храброст да ги урива табуата, Вапцаров извршил влијание и врз современиот бугарски поет Љубомир Левчев, кај кого што, меѓутоа, патетиката и романтизмот не се психолошки набиени како кај Вапцаров.
Вапцаровата поезија извршува големо влијание и врз македонската поезија. Во творечки однос, тој ја демонстрира пред македонските поети огромната народна, јазична и уметничка база на македонската култура која кореспондира со македонската суштина и космополитизам. Им покажа како може македонската енергија да сс реинкарнира во поезијата, како и придаде сила, центри петалност, и во исто време грациозност. Во „Моторнн песни“ преку циклусите „Песни за човекот“, „Песни за татковината“, „Песни за една земја“, Вапцаров го разоткрива триединството човек–татковина–свет. Во основата на се (и доброто и злото) е Човекот. Во зависност од пројавите на човековата суштина се оцртува и суштината на татковината. Од друга страна, таа преку својата природа (врската родното место – индивидуата кај Прличев) традициите на народот, неговиот јазик и култура, извршува влијание врз сушноста на личностите, кои живел во неа. Суштината на македонскиот космополитизам е преку својата татковина да ги сакаш и другите народи Затоа во циклусот „Песни за татковината“ се чувствува космополитската Вапцарова љубов кон сите народи на Земјата. Истовремено во циклусот „Песни за една земја’ посветен на Шпанската револуција, ја чувствуваме Вапцаровата љубов кон родната Македонија. „Сега за мене ти си судбина / Сега за мене си судба / И јас учествувам неодлучно / во твојата борба за слобода“ изјавува поетот. За Вапцаров пријатели и истомисленици се сите луѓе, кои имаат достоинство, хуманизам и слободољубие и се готови да си ги жртвуваат животите за своите идеали.
Денес луѓето и на Балканот и во останатиот свет се помалку се вдахновуваат од принципите, во чиешто име твореше и загина Вапцаров. Но, тоа не означува дека животот и делото му биле утопија. Човековата историја е циклична и тоа го прави безвремено Вапцаровото творочество. Во драматични времиња како денешново, тоа шучи со уште поголема сила, се воздига уште повисоко на светското поетско небо како предизвик и идеал.

Стефан Влахов – Мицов

НОВОГОДИШНО

Отива си 2016 година. Тя имаше и своите положителни, и негативни факти. Това е повод за по-цялостна равносметка.
От развитието на обстановката в страната няма от какво особено да сме доволни. Продължават да са в процес на постоянно реформиране образованието, здравеопазването, съдебната система, полицията. Но като че ли нищо стойностно не се получава. Ниските критерии не водят до ограмотяване на младите хора. Повечето лекари предпочитат да работят на Запад, понеже и тях не ги удовлетворяват ниските заплати за високо квалифицирания им труд и ненормирания работен ден. Законите се прилагат избирателно. Все още не се насочват усилията към производство, а основно се набляга на усвояването на еврофондовете. Това създава годишно 100–150 нови милионери, без да се осъществи съществено развитие на икономиката. Корупцията на всички нива е впечатляваща. От положителните прояви следва да се отбележат мащабните санации на сгради, построени без достатъчна топлоизолация. По този начин стотици семейства ще могат да живеят при по-нормални условия и да не мръзнат през зимата.
В политическо отношение положението бавно се променя. През годината бе образувана и призната и трета турска партия, а ромските са дори и повече. Лошото е, че последните се правят от хора без образование и паразитиращи на гърба на работещото население. Те са основните гласоподаватели на всички избори и източват огромни суми от държавата. Но успяват да се обединят около една кауза – макар и заради финансовата обезпеченост. Това трябва да подтикне и македонците в България да възобновят опитите за регистрация на партия. Може би трябва да се отстранят само хората, стоящи зад Роженската декларация и преторианците рушители и техните ръководители.
Обстановката в Р Македония е сложна. Има някои факти, които за нас са необясними. Как така правителството на ВМРО-ДПМНЕ, подслушвало десетки граждани и служебни лица, е допуснало материалите да се окажат притежание на опозиционния лидер – олигарха Заев. Методите, с които СДСМ иска да спечели властта, са не избори, а тя да ѝ бъде отстъпена. По позицията, която част от членовете на тази партия заемат, например по поставянето и последвалото разрушаване на плочата на Каймак чалан, виждаме, че те се нареждат в редиците на македонските родоотстъпници. Не сме адвокати на управляващите, но считаме, че следва да има нормална опозиция, която да поеме властта след спечелване на избори. Такава опозиция е опасна за държавата и нещата трябва да се регламентират и регулират съгласно демократичните закони. Соросоиди шарени, квислинзи водят негативна пропаганда и създават ненормална обстановка. Но толкова. Нека изборите през декември покажат прави ли сме, или се заблуждаваме.
През последните три изминали години положихме усилия да отбележим 100-годишнината от рождението на Антон Попов. Това, че в библиотеките в България няма нищо за поета и писателя, член на Македонския литературен кръжок и бореца против фашизма и нацизма, бе попълнено чрез публикации в бюлетина. В брой 15 бе публикувана биографията от Михаил Сматракалев. Чрез материалите с автор литературния специалист Здравка Итева се обогатиха нашите познания за част от членовете на МЛК и други македонски патриоти, които са били премълчавани. Надяваме се и в бъдеще да публикуваме нейни материали, а очакваме да издаде и книга.
Запознанството с проф. Тоциновски, част от трудовете на когото и досега сме ползвали, ще даде по-лесен достъп до подобни теми. Тази година ненадейно си замина уважаваният и почитан наш духовен поддръжник и приятел проф. Димитър Мирчев. В негова чест публикуваме материал по случай кончината му от вестник „Дневник“.
През новата 2017 година бихме искали да имаме по-лесен достъп до някои специализирани книги. Това е нужно поради изолацията, в която сме живели, и нуждата да обогатяваме познанията си с по-ускорени темпове.
Накрая искаме да поздравим всички читатели на Бюлетина на Македонския академичен клуб при Дружеството за българо–македонско приятелство и да им пожелаем здраве и успехи в живота. Нека да дойдат по-хубави дни и за двата народа – българския и македонския!

От редколегията